Երկրակեղևի որոշ հատվածներում հնագույն և համեմատաբար երիտասարդ ապարների միջև բացակայում են հարյուրավոր միլիոնավոր, իսկ երբեմն էլ ավելի քան մեկ միլիարդ տարվան համապատասխանող ամբողջական շերտեր։ Երկրաբաններն այդպիսի բացերն անվանում են Մեծ անհամաձայնություն։ Վուլոնգոնգի համալսարանի հետազոտողները բացատրություն են առաջարկել․ մայրցամաքների հնագույն հատվածները կարող էին սկզբում բարձրանալ, ենթարկվել ինտենսիվ էրոզիայի, ապա իջնել ջրի տակ։ Աշխատանքի արդյունքները հրապարակվել են Nature ամսագրում։

Երկրաբանական տարեգրություն՝ հսկայական բացերով

Մեծ անհամաձայնության ամենահայտնի օրինակներից մեկը գտնվում է Գրանդ կանիոնում։ Այստեղ մոտ 540 միլիոն տարվա հնություն ունեցող համեմատաբար երիտասարդ նստվածքային ապարներն անմիջապես ծածկում են շատ ավելի հին՝ ավելի քան մեկ միլիարդ տարվա շերտերը։ Դրանց միջև չկան ապարներ, որոնք կարող էին պատմել այդ հսկայական ժամանակահատվածում տեղի ունեցած իրադարձությունների մասին։

Նման սահմաններ հանդիպում են նաև մոլորակի այլ տարածաշրջաններում։ Դրանք հանելուկ են երկրաբանների համար․ ո՞ւր են կորել այն ապարները, որոնք պետք է ձևավորվեին այդ ժամանակահատվածում։ Հնարավոր է՝ համապատասխան նստվածքները երբեք էլ չեն առաջացել։ Բայց կա նաև մեկ այլ հնարավորություն․ դրանք գոյություն են ունեցել, ապա ոչնչացվել են էրոզիայի հետևանքով։

Ինչպես կարող էր մանթիայի շարժումը ջնջել անցյալի հետքերը

Այս վարկածը ստուգելու համար հետազոտողները մոդելավորել են երկրակեղևի տակ գտնվող ապարների տաք շերտի՝ Երկրի մանթիայի շարժումը։ Դրա նյութը դանդաղ տեղաշարժվում է, և հարյուրավոր միլիոնավոր տարիների ընթացքում այդ հոսքերը կարող են փոխել մայրցամաքների հսկայական հատվածների բարձրությունը։

Հաշվարկները ցույց են տվել, որ նեոպրոտերոզոյում նման գործընթացները կարող էին հանգեցնել Հյուսիսային Ամերիկայի, Հյուսիսային Եվրոպայի և Հյուսիսային Չինաստանի հնագույն մայրցամաքային միջուկների բարձրացմանը։

Շրջակա տարածքից ավելի բարձր դիրքում հայտնվելով՝ ցամաքի այդ հատվածները ենթարկվում էին ջրի և քամու ազդեցությանը։ Էրոզիան աստիճանաբար քայքայում էր մակերևույթը՝ շերտ առ շերտ հեռացնելով ապարները։ Դրանց հետ անհետանում էին նաև երկրաբանական իրադարձությունների հետքերը, որոնք կարող էին պահպանվել նստվածքային շերտերի տեսքով։

Այնուհետև մանթիայի շարժումը փոխվում էր, և բարձրացած տարածքները սկսում էին իջնել։ Ծովերն աստիճանաբար ծածկում էին հարթված մակերևույթը, իսկ հատակին նորից նստվածքներ էին կուտակվում։

Ինչու է պահպանվել դարաշրջանների միջև սահմանը

Առաջարկված մոդելի կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ այն ոչ միայն բացատրում է հնագույն ապարների քայքայումը, այլև ցույց է տալիս, թե դրանից հետո ինչպես կարող էր պահպանվել տարբեր տարիքի շերտերի միջև հստակ սահմանը։

Երբ մայրցամաքի մակերևույթը ջրից վեր էր գտնվում, էրոզիան հեռացնում էր ապարները։ Տարածքը ծովի մակարդակից ցածր իջնելուց հետո պայմանները փոխվում էին․ մակերևույթի քայքայման փոխարեն սկսվում էր նոր նստվածքների կուտակումը։ Արդյունքում երիտասարդ նստվածքներն անմիջապես նստում էին շատ ավելի հին հիմքի վրա։

Հենց այսպիսի անցում է դիտվում Գրանդ կանիոնում։ Ընդ որում, երկրաբանական բացի տևողությունը կախված է կոնկրետ վայրից․ որոշ տեղերում բացակայում են պատմության հարյուրավոր միլիոնավոր տարիներ, իսկ այլ տեղերում՝ ավելի քան մեկ միլիարդ տարի։

Ինչ է սա փոխում Երկրի պատմության ընկալման մեջ

Առաջարկված մեխանիզմը թույլ է տալիս աշխարհի տարբեր մասերում երկրաբանական բացերը կապել մեկ լայնածավալ գործընթացի՝ մանթիայում նյութի դանդաղ տեղաշարժերի հետ։ Այն բացատրում է, թե ինչու կարող էին անհետանալ հնագույն ապարները, և ինչու են պահպանված շերտերի միջև սահմաններն այդքան կտրուկ արտահայտված։

Միևնույն ժամանակ մոդելը չի նշանակում, որ Մեծ անհամաձայնության բոլոր դեպքերում գործել է բացառապես այս սցենարը։ Երկրաբանական տարեգրությունը ձևավորվում է բազմաթիվ գործընթացների ազդեցությամբ, իսկ առանձին բացերը կարող էին առաջանալ տարբեր պատճառներով։

Սակայն աշխատանքը ցույց է տալիս, որ ապարների բացակայությունը նույնպես մոլորակի պատմության կարևոր մասն է։ Երբեմն երկրաբանները ստիպված են վերականգնել անցյալը ոչ թե պահպանվածի հիման վրա, այլ այն լայնածավալ գործընթացների հետքերով, որոնք ջնջել են այդ տարեգրության ամբողջական գլուխներ։