Երկրի պատմության ընթացքում ակտիվ լեռնագոյացման երկու ժամանակաշրջանները համընկել են կենդանի օրգանիզմների էվոլյուցիայի կարևորագույն փուլերի հետ։ Հետազոտողները ենթադրում են, որ բարձր լեռնաշղթաները կարող էին արագացնել կյանքի զարգացումը. քայքայվելիս ապարներից անջատվում էին ֆոսֆոր և այլ սննդարար տարրեր, որոնք հասնում էին օվկիանոսներ և պայմաններ ստեղծում կենսազանգվածի աճի ու էկոհամակարգերի բարդացման համար։

Այս եզրակացությանն են հանգել Բրիտանական Կոլումբիայի համալսարանի գիտնականները։ Հետազոտության արդյունքները հրապարակվել են Science Advances ամսագրում։

Երբ են Երկրի վրա հայտնվել բարձր լեռները

Լեռնագոյացման պատմությունը վերականգնելու համար հետազոտողներն ուսումնասիրել են հնագույն փոխակերպային ապարները։ Այդպիսի ապարները ձևավորվում են բարձր ջերմաստիճանի և ճնշման ազդեցությամբ, ուստի դրանց բնութագրերով կարելի է գնահատել այն պայմանները, որոնք գոյություն են ունեցել երկրակեղևի խորքում՝ դրանց առաջացման պահին։ Սա, իր հերթին, թույլ է տալիս մոտավորապես որոշել հնագույն լեռնազանգվածների բարձրությունը։

Վերլուծությունը ցույց է տվել, որ մոտ 2,2 միլիարդ տարի առաջ Երկրի լեռները զգալիորեն ավելի բարձր են դարձել, քան նախկինում։ Մեկ այլ կարևոր փուլ սկսվել է մոտ 700 միլիոն տարի առաջ. այդ ժամանակ լեռնաշղթաները սկսել են հասնել ժամանակակիցների հետ համադրելի բարձրությունների։

Երկու ժամանակաշրջաններն էլ համընկել են մոլորակի պատմության լայնածավալ փոփոխությունների հետ՝ ինչպես կենդանի օրգանիզմների զարգացման, այնպես էլ օվկիանոսների և մթնոլորտի քիմիական կազմի առումով։ Հետազոտողները կարծում են, որ այս կապը կարող է պատահական չլինել։

Ինչպես կարող էր լեռների քայքայումն արագացնել էվոլյուցիան

Բարձր լեռներն ազդում են շրջակա միջավայրի վրա ոչ միայն իրենց կլիմայի և ռելիեֆի շնորհիվ։ Հողմահարման և էրոզիայի հետևանքով լեռնային ապարների քայքայմանը զուգընթաց դրանցից անջատվում են տարբեր քիմիական տարրեր։ Դրանց թվում է ֆոսֆորը՝ կենդանի օրգանիզմների համար կարևորագույն տարրերից մեկը։

Լուծված նյութերը գետերով տեղափոխվում են օվկիանոսներ, որտեղ հասանելի են դառնում ծովային օրգանիզմներին։ Ֆոսֆորն անհրաժեշտ է ԴՆԹ-ի և ՌՆԹ-ի, բջջաթաղանթների ու էներգետիկ փոխանակումն ապահովող մոլեկուլների կառուցման համար։ Ուստի օվկիանոս ներթափանցող ֆոսֆորի քանակի ավելացումը կարող էր նպաստել կենսազանգվածի աճին և ավելի բարդ էկոհամակարգերի զարգացմանը։

Հեղինակների վարկածի համաձայն՝ ակտիվ լեռնագոյացումը կենսոլորտի համար ստեղծում էր յուրատեսակ երկրաբանական սնուցման աղբյուր։ Որքան ինտենսիվ էին քայքայվում լեռնազանգվածները, այնքան ավելի շատ սննդարար նյութեր կարող էին հասնել օվկիանոս։ Սա, իր հերթին, լրացուցիչ հնարավորություններ էր ստեղծում կենդանի օրգանիզմների էվոլյուցիայի համար։

Երկրի թիկնոցի սառեցման դերը

Հետազոտողները նաև բացատրություն են առաջարկում, թե ինչու էին լեռները ժամանակի ընթացքում ավելի բարձր դառնում։ Նրանք այս գործընթացը կապում են Երկրի թիկնոցի աստիճանական սառեցման հետ։

Դրա ջերմաստիճանի նվազմանը զուգընթաց երկրակեղևը կարող էր հաստանալ և ամրանալ՝ հնարավորություն ստանալով կրելու ավելի բարձր լեռնաշղթաների ծանրությունը։ Այսպիսով, մոլորակի ներսում տեղի ունեցող փոփոխությունները կարող էին ազդել մակերևույթի ռելիեֆի, իսկ ապարների հողմահարման միջոցով՝ նաև օվկիանոսների քիմիական կազմի վրա։

Ուրվագծվում է փոխկապակցված գործընթացների հնարավոր շղթա. թիկնոցի սառեցումը նպաստում է ավելի բարձր լեռների ձևավորմանը, լեռնային ապարների քայքայումն ավելացնում է օվկիանոս հասնող սննդարար տարրերի քանակը, իսկ այդ նյութերի հասանելիության փոփոխությունն ազդում է կյանքի զարգացման վրա։

Երկրաբանական պատմությունը՝ որպես էվոլյուցիայի գործոն

Հեղինակներն ընդգծում են, որ լեռնագոյացման ժամանակաշրջանների համընկնումն էվոլյուցիայի կարևոր փուլերի հետ դեռևս չի ապացուցում ուղղակի պատճառահետևանքային կապի առկայությունը։ Բարդ կյանքի զարգացման վրա ազդել են նաև այլ գործոններ, իսկ առաջարկված մեխանիզմը հետագա ուսումնասիրության կարիք ունի։

Այնուամենայնիվ, աշխատանքն ուշադրություն է հրավիրում Երկրի կենսաբանական պատմության մեջ տեկտոնիկայի դերի վրա։ Էվոլյուցիան չի ընթացել երկրաբանական գործընթացներից մեկուսացած. մայրցամաքների ձևավորումը, ռելիեֆի փոփոխությունը և ապարների քիմիական հողմահարումը կարող էին որոշել, թե ինչ ռեսուրսներ են հասանելի դառնում կենդանի օրգանիզմներին։

Հնարավոր է՝ պարզ միաբջիջ ձևերից դեպի ավելի բարդ կյանք անցումը կախված էր ոչ միայն կենսաբանական մեխանիզմներից, այլև հենց մոլորակի լայնածավալ փոփոխություններից։