Մարսյան փոշու փոթորիկները կարող են ընդգրկել ամբողջ մոլորակը՝ շաբաթներ շարունակ մակերևույթը զրկելով արևի լույսից։ Նման իրադարձությունները կրկնվում են մոտավորապես երեք-չորս տարին մեկ, սակայն դրանց առաջացման մեխանիզմը երկար ժամանակ մնում էր առեղծված։ Դանիայի Օրհուսի համալսարանի ղեկավարությամբ գործող հետազոտողների միջազգային խումբը պարզել է, որ առեղծվածի լուծման բանալին ոչ թե պարզապես ուժեղ քամին է, այլ Մարսի մակերևույթին ավազի ու փոշու ճիշտ հարաբերակցությունը։ Հենց այս երկու բաղադրիչների փոխազդեցությունն է ունակ մոլորակային մասշտաբի փոթորիկ առաջացնելու։

Ավազ և փոշի․ ինչու են փոթորկի համար անհրաժեշտ երկուսն էլ

Առաջին հայացքից կարող է թվալ, թե փոշու փոթորիկ առաջանալու համար բավական են մեծ քանակությամբ մանր մասնիկներն ու ուժեղ քամին։ Սակայն փորձերը ցույց են տվել, որ ամեն ինչ շատ ավելի բարդ է․ ավազի ավելցուկը խանգարում է փոշու բարձրանալուն դեպի մթնոլորտ, բայց ավազահատիկների լիակատար բացակայությունը նույնպես թույլ չի տալիս սկսել այդ գործընթացը։

Տարբերությունը մասնիկների չափերի մեջ է։ Ավազահատիկների տրամագիծը մոտավորապես 0,06–2 մմ է, մինչդեռ փոշին բաղկացած է 0,05 մմ-ից փոքր մասնիկներից։ Զանգվածների տարբերության պատճառով դրանք քամու ազդեցությանը բոլորովին տարբեր կերպ են արձագանքում։

Այս համակարգում ավազը գործում է որպես յուրատեսակ մուրճ։ Քամուց քշվող ավազահատիկները սկսում են ցատկոտել ու հարվածել մակերևույթին։ Բախվելիս դրանք հողից պոկում են փոշու ավելի մանր մասնիկներ, որոնք այնուհետև բարձրանում են մթնոլորտ։

Այս մեխանիզմը կոչվում է սալտացիա։ Ազատված փոշին անցնում է կախված վիճակի՝ առաջացնելով սուսպենզիա, և կարող է տեղափոխվել հսկայական հեռավորությունների վրա։ Ավազահատիկները սովորաբար տեղաշարժվում են ընդամենը մի քանի մետր, իսկ ամենամանր փոշին կարող է հատել ամբողջ մայրցամաքներ։

Բայց եթե ավազը չափազանց շատ է, մասնիկներն այնքան ծանր են դառնում, որ դժվար է դրանք օդ բարձրացնել։ Իսկ եթե ավազը բավարար չէ, չեն առաջանում անհրաժեշտ քանակությամբ հարվածներ, որոնք կարող են փոշին ազատել հողից։ Այդ պատճառով լայնածավալ փոթորկի համար անհրաժեշտ է երկու բաղադրիչների որոշակի հավասարակշռություն։

Ինչպես գիտնականները լաբորատորիայում վերարտադրեցին մարսյան փոթորիկը

Իրենց վարկածը ստուգելու համար հետազոտողներն օգտագործել են Օրհուսի համալսարանի հատուկ կլիմայական խցիկը, որը թույլ է տալիս մոդելավորել Մարսի պայմանները։

Փորձերի ընթացքում գիտնականները վերարտադրել են ավազի ու փոշու փոխազդեցությունը՝ հաշվի առնելով մոլորակի մակերևույթին դրանց հարաբերակցությունը։ Արդյունքը ցուցանշական էր․ մոդելավորումը գործարկելուց հետո մոլորակային մասշտաբի փոշու փոթորիկներն առաջանում էին ինքնաբերաբար։

Այսպիսով, հետազոտողներին հաջողվել է ցույց տալ, որ նման իրադարձությունները բացատրելու համար բավարար չէ հաշվի առնել միայն քամու արագությունը կամ փոշու քանակը։ Կարևոր դեր են խաղում մակերևութային նյութի կառուցվածքը և այն, թե որքան արդյունավետ կարող են ավազահատիկները մանր մասնիկները բարձրացնել մթնոլորտ։

Սա օգնում է բացատրել, թե ինչու Մարսի վրա համամոլորակային փոթորիկներ մշտապես չեն առաջանում, թեև մակերևույթին փոշի կա գրեթե ամենուր։

Ինչու է Մարսի եղանակի կանխատեսումը կարևոր ապագա առաքելությունների համար

Բացահայտումը կարող է օգնել ստեղծել Մարսի եղանակի ավելի հուսալի մոդելներ և կանխատեսել հատկապես լայնածավալ փոթորիկների առաջացումը։ Անմարդաբնակ մոլորակի համար նման խնդիրը կարող է ավելորդ թվալ, սակայն Մարսն ուսումնասիրողների համար այն միանգամայն գործնական նշանակություն ունի։

Փոշու փոթորիկները լուրջ սպառնալիք են տեխնիկայի համար։ Շատ մարսագնացներ և գիտական սարքեր օգտագործում են արևային վահանակներ։ Երբ դրանց մակերևույթը ծածկվում է փոշով, էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը նվազում է, իսկ երբեմն սարքերն ընդհանրապես դադարում են աշխատանքի համար բավարար էներգիա ստանալուց։

Հետազոտության ղեկավար Յոնաթան Մերիսոնը նշում է, որ մարսյան առաքելությունները նախապատրաստելիս գիտնականները ստիպված են հաշվի առնել նման ռիսկերը։ Եթե սարքը հայտնվի լայնածավալ փոթորկի ազդեցության տակ, այն կարող է անջատվել, և դրա հետ կապը կկորչի։

Այսպես եղանակի կանխատեսումը դառնում է ապագա արշավախմբերի ինժեներական նախապատրաստության մի մասը։ Իմանալով, թե ինչ պայմաններում կարող է սկսվել համամոլորակային փոթորիկը՝ մասնագետները կկարողանան ավելի ճիշտ ընտրել առաքելությունների մեկնարկի ժամանակը, պլանավորել սարքավորումների աշխատանքը և գնահատել մարդկանց մասնակցությամբ ապագա արշավախմբերի ռիսկերը։

Մարսը մի մոլորակ է, որտեղ նույնիսկ սովորական փոշին կարող է դառնալ տիեզերական առաքելության հաջողությունը որոշող գործոն։ Եվ այժմ գիտնականներն ավելի են մոտեցել հասկանալուն, թե ինչու է այն երբեմն վերածվում մի ամբողջ աշխարհ ընդգրկող փոթորկի։