Վերջին տասնամյակների ամենահզոր մագնիսական փոթորիկներից մեկի ժամանակ մերձերկրյա տարածությունում գերակշռում էին ոչ թե արեգակնային քամու մասնիկները, այլ Երկրի մթնոլորտից վեր բարձրացած թթվածնի իոնները։ Այս եզրակացությանն են հանգել հետազոտողները՝ ուսումնասիրելով ճապոնական «Արասե» արբանյակի տվյալները։ Բացահայտումը ցույց է տալիս, որ Երկիրն ինքը կարող է ազդել Արեգակի ակտիվությամբ պայմանավորված տիեզերական խոտորումների ուժգնության վրա։

Մթնոլորտային թթվածինը՝ օղակաձև հոսանքում

Նագոյայի համալսարանի հետազոտողներն ու նրանց գործընկերներն ուսումնասիրել են 2024 թվականի մայիսի մագնիսական գերհզոր փոթորիկը։ Արեգակնային պլազմայի մի քանի հզոր արտանետումներ այն ժամանակ հասել էին Երկիր և առաջացրել մագնիսոլորտի ուժեղ խոտորումներ, որոնք ուղեկցվել էին անսովոր պայծառ բևեռափայլերով։

Նման իրադարձությունների առանցքային տարրերից է օղակաձև հոսանքը՝ մոլորակի շուրջ շարժվող լիցքավորված մասնիկների հոսքը։ Դրա մագնիսական դաշտն ուղղված է Երկրի մագնիսական դաշտին հակառակ և այդ պատճառով համապատասխան շրջաններում թուլացնում է ընդհանուր մագնիսական դաշտը։ Որքան ուժեղ է օղակաձև հոսանքը, այնքան ավելի նկատելի կարող է լինել մագնիսական խոտորումը։

Այս հոսքը կազմող մասնիկները գալիս են երկու հիմնական աղբյուրից՝ արեգակնային քամուց և Երկրի իոնոլորտից՝ մթնոլորտի վերին հատվածից, որտեղ գազը իոնացվում է արեգակնային ճառագայթման և այլ գործընթացների ազդեցությամբ։

Պարզելու համար, թե որ աղբյուրն է ավելի կարևոր դեր խաղացել գերհզոր փոթորկի ժամանակ, գիտնականներն օգտագործել են ճապոնական «Արասե» արբանյակի չափումները։ Դրա սարքերը թույլ են տվել որոշել մագնիսոլորտում լիցքավորված մասնիկների կազմն ու էներգիան։

Արդյունքն անսպասելի էր. ուսումնասիրված տիրույթում իոնների մոտ 85%-ը բաժին էր ընկնում երկրային ծագման թթվածնին։ Արեգակնային քամու մասնիկները կազմում էին միայն փոքր բաժին։

Մագնիսական դաշտը թուլացել է 40%-ով

Փոթորկի առավելագույն ուժգնության պահին մոտ ժամանակահատվածում արբանյակը նաև գրանցել է մագնիսական դաշտի տեղային թուլացում՝ մոտ 40%-ով։ Չափումը կատարվել է մոտ 16 հազար կիլոմետր բարձրության վրա։

Կարևոր է, որ խոսքը մագնիսոլորտի որոշակի տիրույթի մասին է, այլ ոչ թե ամբողջ մոլորակում Երկրի մագնիսական դաշտի՝ 40%-ով թուլացման։ Դիտարկումը բնութագրում է մագնիսական միջավայրի տեղային վիճակը ծայրահեղ իրադարձության ընթացքում։

Հետազոտության հեղինակները ենթադրում են, որ թթվածնի ծանր իոնների զգալի մասնաբաժինը կարող էր ուժեղացնել օղակաձև հոսանքը և դրանով իսկ ավելի ինտենսիվ դարձնել մագնիսական խոտորումը։ Այլ կերպ ասած՝ մթնոլորտը ոչ միայն ենթարկվել է արեգակնային փոթորկի ազդեցությանը, այլև ինքն է մասնակցել դրա հետևանքների ձևավորմանը։

Աշխատանքը հրապարակվել է Science Advances ամսագրում։

Երկիրը տիեզերական եղանակի պասիվ մասնակից չէ

Հետազոտության արդյունքները լրացնում են մագնիսական փոթորիկների մեխանիզմների մասին պատկերացումները։ Սովորաբար հիմնական ուշադրությունը հատկացվում է արեգակնային արտանետումներին՝ դրանց արագությանը, խտությանը և մագնիսական հատկություններին։ Սակայն «Արասեի» դիտարկումները ցույց են տալիս, որ ծայրահեղ իրադարձությունների ուժգնությունը գնահատելու համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել նաև հենց Երկրի մագնիսոլորտի ներսում ընթացող գործընթացները։

Հատկապես կարևոր է իոնոլորտի դերը։ Եթե ուժեղ խոտորման ժամանակ այնտեղից մեծ քանակությամբ ծանր իոններ են վեր բարձրանում, դրանք կարող են զգալիորեն փոխել օղակաձև հոսանքի կազմը և ազդել մոլորակի շուրջ մագնիսական դաշտի վրա։

Առայժմ հետազոտողները խոսում են փոթորկի ուժեղացման հնարավոր մեխանիզմի մասին, այլ ոչ թե այն բանի ապացույցի, որ հենց երկրային թթվածինն է դարձել դրա գլխավոր պատճառը։ Սակայն ստացված տվյալները մատնանշում են ծայրահեղ տիեզերական եղանակի մի կարևոր առանձնահատկություն. դրա ինտենսիվությունը պայմանավորված է ոչ միայն նրանով, թե ինչ է գալիս Արեգակից, այլև նրանով, թե ինչպես է դրան արձագանքում հենց Երկիրը։