Լիթիում-իոնային մարտկոցները վերջին տասնամյակում էլեկտրոնիկայի բաղադրիչից վերածվել են ամբողջ ենթակառուցվածքի հիմքի. դրանք օգտագործվում են սմարթֆոններում և նոթբուքերում, էլեկտրամոբիլներում, միկրոշարժունակության միջոցներում, էներգիայի պահպանման համակարգերում և ավելի ու ավելի հաճախ՝ ավելի բարդ ավտոմատացված համակարգերում։ Սակայն մարտկոցների տարածման հետ մեկտեղ աճում են նաև դրանց շահագործման, վթարների և վերամշակման հետ կապված ռիսկերը։

UL Standards & Engagement (ULSE)-ի տվյալներով՝ ամերիկացիների 98%-ը ունի առնվազն մեկ մարտկոցով աշխատող սարք, իսկ միջինում մեկ մարդու բաժին է ընկնում ինը վերալիցքավորվող սարք։ Միևնույն ժամանակ ԱՄՆ բնակիչների 43%-ը չգիտի, որ հենց լիթիում-իոնային մարտկոցն է իրենց սարքերի էներգիայի աղբյուրը, հաղորդում է Axios-ը։

Խնդիրը հատկապես նկատելի է դառնում այնտեղ, որտեղ մարտկոցի խափանումը կարող է ազդել ոչ թե մեկ մարդու, այլ ամբողջ համակարգի վրա՝ ինքնաթիռից մինչև քաղաքային ենթակառուցվածք։

Ինքնաթիռի բորտում մարտկոցը կարող է լուրջ սպառնալիք դառնալ

Ամենաբարդ իրավիճակներից մեկը առաջանում է ինքնաթիռներում լիթիում-իոնային մարտկոցների բռնկման դեպքում։ ULSE-ի տվյալներով՝ 2025 թվականին գրանցվել է ուղևորատար չվերթներում մարտկոցների ջերմային արագացման 123 դեպք՝ նախորդ տարվա 107-ի դիմաց։ Սա համապատասխանում է մոտ 15% աճի և միջինում շաբաթական 2,36 միջադեպի։

Ջերմային արագացումը չվերահսկվող գործընթաց է, որի ընթացքում մարտկոցը արագ տաքանում է և կարող է սկսել ծուխ արձակել, ապա բռնկվել։ Ինքնաթիռում նման իրավիճակը հատկապես վտանգավոր է. տարածքը սահմանափակ է, իսկ բռնկման աղբյուրին հասանելիությունը՝ դժվարացած։

Միևնույն ժամանակ նման սպառնալիքի գոյության մասին գիտեն ոչ բոլոր ուղևորները։ ULSE-ի տվյալներով՝ ամերիկացիների միայն 9%-ն է երբևէ լսել թռիչքի ժամանակ մարտկոցի բռնկման մասին։

Կազմակերպությունը խորհուրդ է տալիս ուղևորներին լիթիում-իոնային մարտկոցներով սարքերը պահել հասանելիության սահմաններում, որպեսզի հնարավոր խնդիրը հնարավոր լինի նկատել որքան հնարավոր է շուտ։ Ինքնաթիռների համար նաև մշակվել է UL 5800 ստանդարտը, որը վերաբերում է մարտկոցային բռնկումների, ծխի և գոլորշիների տեղայնացման համակարգերին։

Էլեկտրահեծանիվները ցույց տվեցին, թե որքան վտանգավոր է շահագործումը առանց կանոնների

Մյուս օրինակն են էլեկտրահեծանիվները և էլեկտրասամոկատները։ 2024 թվականին հեծանիվների և սամոկատների վարձույթի ծրագրերը գործում էին ԱՄՆ-ի ավելի քան 350 քաղաքներում, իսկ ուղևորությունների թիվը գերազանցել էր 170 միլիոնը։

Սակայն նման սարքերի մարտկոցները ռիսկեր են ստեղծում արդեն բնակելի տարածքներում։ ULSE-ի հետազոտության համաձայն՝ տանը լիցքավորող էլեկտրահեծանիվների օգտատերերի 49%-ը խոստովանում է, որ սարքը թողնում է ելքի մոտ կամ դրանով փակում է տարհանման ուղիները։ Եվս 53%-ը մարտկոցը թողնում է միացված լրիվ լիցքավորումից հետո, իսկ 41%-ը այն լիցքավորում է գիշերը։

Ցուցադրական է Նյու Յորքի օրինակը։ 2023 թվականին այնտեղ գրանցվել էր 18 մահ՝ կապված էլեկտրահեծանիվների և միկրոշարժունակության այլ միջոցների հրդեհների հետ։ Այն բանից հետո, երբ քաղաքը պարտավորեցրեց համապատասխան արտադրանքը համապատասխանել ULSE-ի անվտանգության ստանդարտներին և ուժեղացրեց կրթական ծրագրերն ու ստուգումները, 2025 թվականին զոհերի թիվը նվազեց մինչև մեկ մարդ։

Այս օրինակը ցույց է տալիս, որ մարտկոցների անվտանգությունը կախված չէ միայն հենց մարտկոցի կառուցվածքից։ Կարևոր են նաև արտադրանքի նկատմամբ պահանջները, դրա օգտագործման կանոնները, սեփականատերերի իրազեկվածությունը և նորմերի պահպանման վերահսկողությունը։

Հին մարտկոցը պարտադիր չէ, որ դառնա թափոն

Մեկ այլ խնդիր առաջանում է մարտկոցի հիմնական ծառայության ժամկետի ավարտից հետո։ Էլեկտրամոբիլների մարտկոցները սովորաբար ավտոմոբիլային շահագործումից հետո պահպանում են սկզբնական տարողության մոտ 70–80%-ը։ Այդ պատճառով դրանք կարելի է կրկին օգտագործել՝ օրինակ էներգիայի պահպանման համակարգերում, պահուստային սնուցման աղբյուրներում և միկրոցանցերում։

Սակայն նման մարտկոցների վերամշակումը մնում է առանձին խնդիր։ Ամերիկացիների միայն 38%-ն է կարծում, որ էլեկտրամոբիլների մարտկոցները վերամշակվում են արժեքավոր նյութերի կորզմամբ։ Միայն 15%-ն է վստահ, որ դրանք կրկին օգտագործվում են տնային կամ ցանցային էներգիայի պահպանման համակարգերում։

Գործնականում ծառայությունն ավարտած մարտկոցը կարելի է ապամոնտաժել և կրկին օգտագործել առանձին բաղադրիչները՝ օրինակ բջիջների մոդուլները, հովացման համակարգերը և էլեկտրոնային բլոկները։ Դրանից կարելի է նաև կորզել լիթիում, նիկել, կոբալտ և պղինձ։ Դրա համար կիրառվում են վերամշակման տարբեր մեթոդներ, ներառյալ հիդրոմետալուրգիական և պիրոմետալուրգիական գործընթացները, ինչպես նաև ուղիղ վերամշակման տեխնոլոգիաները։

Սակայն յուրաքանչյուր փուլ պահանջում է անվտանգության սեփական միջոցները։ Մարտկոցները պետք է նախագծվեն ապագա ապամոնտաժման և կրկնակի օգտագործման հաշվառմամբ, իսկ ձեռնարկությունները պետք է պատրաստ լինեն անվտանգ կերպով ապամոնտաժել, վերամշակել և վերապրոֆիլավորել մարտկոցները։

Անվտանգությունը պետք է դառնա ամբողջ շղթայի մաս

Մարտկոցների տարածումը փոխում է հնարավոր վթարների մասշտաբը։ Սմարթֆոնի բռնկումը մեկ առանձին օգտատիրոջ խնդիր է։ Իսկ ինքնաթիռում, էլեկտրամոբիլում, էներգիայի պահպանման համակարգում կամ այլ կարևոր ենթակառուցվածքում անսարք մարտկոցը կարող է շատ ավելի լուրջ հետևանքներ առաջացնել։

Այդ պատճառով մարտկոցների անվտանգությունը պետք է դիտարկել ոչ թե որպես արտադրության առանձին փուլ, այլ որպես անընդհատ գործընթաց՝ մարտկոցի նախագծումից և արտադրությունից մինչև դրա շահագործում, կրկնակի օգտագործում և վերամշակում։

Որքան շատ կյանքի ոլորտներ են անցնում վերալիցքավորվող էներգիայի աղբյուրների, այնքան ավելի կարևոր է նախապես հաշվի առնել խափանման սցենարները։ Սա թույլ է տալիս ոչ միայն նվազեցնել վթարների հավանականությունը, այլև ձևավորել վստահություն այն տեխնոլոգիաների նկատմամբ, որոնք աստիճանաբար դառնում են առօրյա և կարևոր ենթակառուցվածքի մաս։