Dark Energy Spectroscopic Instrument (DESI) միջազգային կոլաբորացիան ավարտել է իր հնգամյա առաքելությունը և ստեղծել երբևէ գոյություն ունեցած Տիեզերքի ամենամանրամասն եռաչափ քարտեզը: 47 միլիոն գալակտիկաների և քվազարների տվյալների հիման վրա կառուցված քարտեզն արդեն բերել է առաջին սենսացիոն արդյունքները և ստիպում է գիտնականներին վերանայել ստանդարտ տիեզերաբանական մոդելը:

Ի՞նչ է DESI-ն և ինչո՞ւ է պետք նման քարտեզ

DESI-ն եզակի գործիք է՝ տեղադրված Արիզոնայի Քիթ Փիք ազգային աստղադիտարանի 4-մետրանոց Mayall աստղադիտակի վրա: Այն հագեցած է 5000 օպտիկական թելերով, որոնք միաժամանակ հավաքում են հազարավոր գալակտիկաների լույսը՝ չափելով դրանց կարմիր շեղումը և հեռավորությունը մեզնից:

Նախագծի գլխավոր նպատակն է հետագծել, թե ինչպես է փոխվել Տիեզերքի ընդարձակման արագությունը վերջին 11 միլիարդ տարվա ընթացքում, որպեսզի ավելի լավ հասկանանք մութ էներգիայի բնույթը՝ այն խորհրդավոր ուժի, որն արագացնում է այդ ընդարձակումը:

Անսպասելի արդյունքներ

Դեռևս 2024 թվականին՝ դիտարկումների առաջին տարվա տվյալների վերլուծությունից հետո, գիտնականները նկատել են ակնարկներ այն մասին, որ մութ էներգիան ժամանակի ընթացքում կարող է թուլանալ: Եթե սա հաստատվի տվյալների ամբողջական զանգվածի վրա, դա կդառնա իսկական հեղափոխություն տիեզերաբանության մեջ:

«Սա կարող է լինել տիեզերաբանության մեջ ամենահետաքրքիր հայտնագործությունը հենց մութ էներգիայի հայտնաբերման ժամանակներից ի վեր»,- հայտարարել է կոլաբորացիայի առանցքային մասնակիցներից մեկը՝ Նատալի Պալանկ-Դելաբրույը:

Ըստ ստանդարտ CDM (Լյամբդա-սառը մութ նյութ) մոդելի՝ մութ էներգիան պետք է լինի հաստատուն մեծություն՝ տիեզերաբանական կոնստանտ: DESI-ի նոր տվյալները կասկածի տակ են դնում այս կոնստանտը և ստիպում փնտրել Տիեզերքի արագացված ընդարձակման նոր բացատրություններ:

Կատարված աշխատանքի մասշտաբը

Հինգ տարվա ընթացքում DESI-ն հավաքել է տվյալներ 47 միլիոն գալակտիկաների և քվազարների, ինչպես նաև ավելի քան 20 միլիոն մոտակա աստղերի մասին: Սա վեց անգամ ավելի է, քան սպասվում էր 2021 թվականի նախագծի մեկնարկին: Թիմը հաղթահարել է լուրջ դժվարություններ, ներառյալ COVID-19 համավարակը և 2022 թվականի անտառային հրդեհը, որը ոչնչացրել էր Քիթ Փիք աստղադիտարանի ենթակառուցվածքի մի մասը:

Ի՞նչ է սպասվում հետո

Այժմ գիտնականներն ունեն հնգամյա տվյալների ամբողջական զանգվածը: Առաջիկա ամիսների և տարիների ընթացքում նրանք կվերլուծեն այն՝ վերջնականապես հաստատելու կամ հերքելու մութ էներգիայի թուլացման վարկածը: Արդյունքներն արդեն հրապարակվում են Astronomy & Astrophysics ամսագրի երկու հոդվածներում:

Կարճ ասած

DESI միջազգային կոլաբորացիան ավարտել է Տիեզերքի ամենամանրամասն 3D քարտեզի ստեղծումը, որը ներառում է 47 միլիոն գալակտիկաների տվյալներ: Դիտարկումների վերլուծությունը ցույց է տվել, որ մութ էներգիան, հնարավոր է, ժամանակի ընթացքում թուլանում է. սա կարող է դառնալ տիեզերաբանության ամենամեծ հայտնագործությունը վերջին տասնամյակներում: Եթե եզրակացությունները հաստատվեն, ստանդարտ CDM մոդելը ստիպված կլինեն էապես վերանայել: