Աստղագետները ներկայացրել են վաղ Տիեզերքի ամենամասշտաբային և անսովոր քարտեզներից մեկը՝ 9-11 միլիարդ տարի առաջվա «լույսի ծովի» եռաչափ մոդելը, որը լցնում է գալակտիկաների միջև եղած տարածությունը «տիեզերական կեսօրվա» դարաշրջանում՝ աստղագոյացման գագաթնակետին: Քարտեզը կառուցվել է Տեխասի Հոբբի-Էբերլի հեռադիտակի HETDEX (Hobby-Eberly Telescope Dark Energy Experiment) փորձի տվյալների հիման վրա: Արդյունքները հրապարակվել են մարտի 3-ին The Astrophysical Journal-ում:

Ի՞նչ է հաջողվել տեսնել

HETDEX-ն ի սկզբանե ստեղծվել էր Տիեզերքի ընդլայնումը չափելու և մութ էներգիան ուսումնասիրելու համար: Սակայն թիմն օգտագործել է հսկայական արխիվը՝ ավելի քան 600 միլիոն սպեկտր, որպեսզի վերականգնի ոչ միայն պայծառ գալակտիկաների դասավորությունը, այլև ջրածնի բաշխվածությունը տիեզերքի ամբողջ ծավալում:

Բանալին Լայման-ալֆա ճառագայթումն է. ուլտրամանուշակագույն լույս, որն արձակում են ջրածնի ատոմները, երբ դրանք էներգիա են ստանում երիտասարդ տաք աստղերի ճառագայթումից: Այս լույսը հեռավոր անցյալում ակտիվ աստղագոյացման բնորոշ նշանն է:

«Լայման-ալֆան գալակտիկաների կարևոր բնութագիրն է Տիեզերքի պատմության այս ժամանակաշրջանում՝ բուռն աստղագոյացման դարաշրջանում»,- բացատրել է հետազոտության համահեղինակ Ռոբին Չարդուլլոն:

Նախկինում Տիեզերքի քարտեզները կառուցվում էին պայծառ գալակտիկաների՝ «տիեզերական քաղաքների» միջոցով: HETDEX-ն ավելի հեռուն գնաց. առանձին օբյեկտների փոխարեն գիտնականները չափեցին Լայման-ալֆա ընդհանուր լույսը երկնքի հսկայական հատվածներում: Ստացվեց ոչ թե քաղաքների քարտեզ, այլ ամբողջ լուսավորության ջերմային քարտեզը՝ «լույսի ծովը», որը ներթափանցում է տիեզերական սարդոստայնի մեջ:

«Առաջին հայացքից դատարկ թվացող հատվածների միջև թաքնված է լույսի մի ամբողջ ծով»,- նշել է առաջատար հեղինակ Մայա Լուժան Նիմեյերը:

Ինչպե՞ս է կառուցվել քարտեզը

Մեթոդը կոչվում է Line Intensity Mapping (գծի ինտենսիվության քարտեզագրում): Գիտնականները չեն փնտրել գալակտիկաները հատ-հատ, այլ չափել են ջրածնի բնորոշ գծի ընդհանուր ինտենսիվությունը երկնքի մեծ հատվածներում: Այնուհետև սուպերհամակարգիչների և հատուկ գրված ծրագրային ապահովման օգնությամբ վերականգնել են եռաչափ կառուցվածքը:

Պայծառ գալակտիկաներն օգնել են «տրամաչափել» թույլ ֆոնը. դրանց դիրքը տվել է կողմնորոշիչներ՝ հասկանալու համար, թե որտեղից է գալիս ճառագայթումը «դատարկ» գոտիներում: Արդյունքում քարտեզը ցույց է տվել ոչ միայն խոշոր կառուցվածքները, այլև գազի նուրբ թելերը, որոնք կապում են գալակտիկաները և սնում դրանց աստղագոյացումը:

Ինչու՞ է սա կարևոր

Քարտեզը թույլ է տալիս տեսնել, թե ինչպես են գալակտիկաները ներքաշել գազը, ձևավորել աստղեր և հավաքվել խոշոր կառուցվածքների մեջ, որոնք մենք տեսնում ենք այսօր: Սա նաև բացում է տիեզերական քարտեզագրության նոր դարաշրջան. ապագայում հետազոտությունները ավելի հաճախ կօգտագործեն ինտենսիվության գծերի մեթոդը, որպեսզի տեսնեն ոչ միայն պայծառ փարոսները, այլև Տիեզերքի ամբողջ լուսավոր կմախքը:

«Սա առաջին քայլն է ինտենսիվության քարտեզագրման օգտագործման ուղղությամբ՝ գալակտիկաների ձևավորման և էվոլյուցիայի գործընթացները հասկանալու համար»,- հավելել է համահեղինակ Քերիլ Գրոնվալը:

Կարճ ասած

Աստղագետները HETDEX-ի տվյալների հիման վրա ստեղծել են վաղ Տիեզերքի (9-11 մլրդ տարի առաջ) ամենամեծ 3D քարտեզը, որը ցույց է տալիս Լայման-ալֆա «լույսի ծովը»՝ ջրածնի թույլ ճառագայթումը գալակտիկաների միջև: Քարտեզը կառուցվել է Line Intensity Mapping մեթոդով և ընդգրկում է տիեզերքի հսկայական ծավալ: Այն բացահայտում է միջգալակտիկական գազի դերը աստղագոյացման և կառուցվածքների էվոլյուցիայի մեջ: Արդյունքները հրապարակվել են մարտի 3-ին The Astrophysical Journal-ում: