2025 թվականի նոյեմբերի 27-ին Բայկոնուր տիեզերակայանում տեղի ունեցավ միջադեպ, որը շատ փորձագետներ արդեն անվանում են ամենալուրջը ռուսական օդաչուավոր ծրագրի համար վերջին տասնամյակների ընթացքում։ «Սոյուզ ՄՍ-28» տիեզերանավի պլանային արձակումից հետո թիվ 31 մեկնարկային հարթակի տարածքում փլուզվել է հետ քաշվող սպասարկման խցիկը՝ զանգվածային մետաղական կառույց, որն ապահովում է ինժեներների մուտքը հրթիռի վերին մակարդակներ։

Միջադեպը մասնագիտական շրջանակներում լայն քննարկումների առիթ է դարձել և մտահոգություններ է առաջացրել Միջազգային տիեզերակայան (ՄՏԿ) թռիչքները հնարավոր դադարեցնելու վերաբերյալ։

Ի՞նչ է տեղի ունեցել

Ինչպես հաղորդում է Lenta.ru-ն, «Սոյուզ-2.1ա» հրթիռի՝ «Սոյուզ ՄՍ-28» տիեզերանավով մեկնարկը տեղի է ունեցել պլանային։ Հրթիռը հաջողությամբ դուրս է բերել անձնակազմը ուղեծիր, ՄՏԿ-ի հետ կցումը անցել է առանց շեղումների, և «Ռոսկոսմոսը» հայտնել է, որ տիեզերագնացների ինքնազգացողությունը նորմալ է։

Սակայն մեկնարկից հետո հեռարձակման ժամանակ դիտորդները մեկնարկային սեղանի տակ նկատել են աղավաղված մետաղական կառույցներ։ Տեսագրությունը ցույց է տվել, որ շիթային ծայրափողակների տակ հայտնվել է ենթակառուցվածքի զանգվածային դետալ, որը չպետք է այնտեղ լիներ։

Ինչպես հաղորդում է DW-ն, արձակումից անմիջապես հետո թիվ 31 հարթակի տակ հայտնվել է ծանր մետաղական կառույց։ Տիեզերագնացության մասսայականացնող Վիտալի Եգորովը պարզաբանել է, որ դա հետ քաշվող սպասարկման խցիկն էր՝ «պատշգամբը», որն օգտագործվում է ինժեներների կողմից հրթիռի վերին մակարդակներ մուտք գործելու համար և պետք է մեկնարկից առաջ քաշվեր զրահապատ պատի հետևը։

Հրթիռային արձակումների վերլուծաբան Գեորգի Տրիշկինը պատմել է, որ կառույցն ընկել է գազատար ակոսի մեջ անմիջապես արձակումից հետո։ Պատճառները դեռևս անհայտ են, բայց պարզ է մի բան. մեխանիզմը պետք է ամրացված լիներ, սակայն ռեակտիվ շիթը պարզապես պոկել է այն։

Նույն վարկածն է հաստատում նաև «Взгляд» պարբերականը. ըստ Բայկոնուրում ներկա գտնվող գիտական լրագրող Միխայիլ Կոտովի ականատեսի վկայության, սպասարկման խցիկը «իր տեղից պոկվել և նետվել է գազատարի ակոս» հրթիռի արտանետվող գազերի հզոր հարվածով։ Կոտովը նշել է, որ միջադեպի պահին հարթակում ոչ ոք չի եղել, տուժածներ չկան։

Նույն պատկերն է նկարագրում նաև Hi-News-ը՝ ընդգծելով, որ ինժեներները սկզբում մտածել են կողային կայմի անկման մասին, բայց շուտով ակնհայտ է դարձել. ռեակտիվ շիթը դուրս է հանել հենց սպասարկման խցիկը, որը չի հասցրել կամ չի կարողացել ամբողջությամբ մտնել պաշտպանիչ խորշ։

Ինչպե՞ս է դա ազդելու ՌԴ-ի օդաչուավոր տիեզերագնացության վրա

Տեղի ունեցածի պատճառները դեռևս պաշտոնապես չեն հայտարարվել։ Ինչպես հաղորդում են Lenta.ru-ն և BBC-ն, քննարկվում են մի քանի տեխնիկական վարկածներ. խցիկի խորշում ամրացման խափանում, շահագործման սխալներ, մեխանիզմների մաշվածություն, մարդկային գործոն կամ ավելի բարդ համակարգային խնդիր։ «Ռոսկոսմոսի» հանձնաժողովը հետաքննություն է իրականացնում, որը կարող է տևել երկար ժամանակ։

Բայկոնուրում տեղի ունեցածի լրջությունը բացատրվում է նրանով, որ Ռուսաստանը փաստացի չունի պահեստային տարբերակներ օդաչուավոր արձակումների համար։ Ինչպես ընդգծում է BBC-ն, թիվ 31 մեկնարկային հարթակը մնում է միակը, որտեղից հնարավոր է տիեզերանավեր ուղարկել ՄՏԿ. մյուս տիեզերակայանները կամ չեն համապատասխանում հետագծով, կամ արդեն դուրս են բերվել շահագործումից։ Կուրու տիեզերակայանի հետ համագործակցության դադարեցումից հետո ընդհանրապես այլընտրանքային միջազգային հարթակներ չեն մնացել։ Ըստ DW-ի տվյալների, հենց այդ պատճառով է, որ թիվ 31 համալիրը 2018 թվականից ի վեր իր վրա է կրում ողջ օդաչուավոր ծրագիրը, և դրա դադարեցումն ինքնաբերաբար այն դնում է դադարի։

Առաքելությունների ապագան այժմ ուղղակիորեն կապված է ենթակառուցվածքի վերականգնման արագության հետ։ Խոսքն այստեղ ոչ միայն անձնակազմերի փոփոխման գրաֆիկի մասին է. վտանգված է Ռուսաստանի մասնակցությունը ՄՏԿ-ի աշխատանքներին, գիտական ծրագրերի կայունությունը և ռուսական տիեզերագնացության ընդհանուր կարգավիճակը։

Որքա՞ն կտևեն վերանորոգման աշխատանքները

Վերանորոգման ժամկետները դեռևս վեճի առարկա են մնում։ Ըստ DW-ի, փորձագետները կասկածում են արագ վերականգնման հնարավորությանը։ Գեորգի Տրիշկինի խոսքով, նույնիսկ բարենպաստ պայմաններում կպահանջվի առնվազն կես տարի։ Եթե պարզվի, որ սպասարկման խցիկը ստիպված կլինի նորից արտադրել, գործընթացը կարող է ձգվել մինչև մեկուկես տարի։ Նրա խոսքերով, «Սոյուզների» և «Պրոգրեսների» արձակումները դեպի ՄՏԿ այժմ ստիպված կլինեն հետաձգել անորոշ ժամանակով։ Նա ընդգծել է, որ «փաստացիորեն այդ օրվանից Ռուսաստանը զրկվեց մարդկանց տիեզերք արձակելու հնարավորությունից, ինչը չի եղել 1961 թվականից ի վեր»։

Այս գնահատականին աջակցում է նաև Վիտալի Եգորովը։ Նրա կարծիքով, այդքան կարևոր տարրի վնասումը անհնարին է դարձնում անհապաղ արձակումները։ Hi-News-ը հիշեցնում է, որ խոսքը բարդ կառույցի մասին է. դրա ստեղծումը երկար տեխնոլոգիական ցիկլ է, և վերանորոգման արագությունը կախված է գլխավորապես նրանից, թե արդյոք «Ռոսկոսմոսն» ունի պատրաստի պահեստային տարրեր։

Գիտական լրագրող Միխայիլ Կոտովը, ինչպես հաղորդում է «Взгляд»-ը, վստահ է, որ խուճապը չափազանցված է։ Նա օդաչուավոր ծրագրի ավարտի մասին հայտարարություններն անվանում է «կեղծ լուրեր» և պնդում, որ վերանորոգումը կտևի մի քանի ամիս, իսկ հարթակից առաջին արձակումը կարող է տեղի ունենալ արդեն 2026 թվականի առաջին եռամսյակում։ Կոտովը մատնանշում է, որ խնդիրը տեղայնացված է. պոկվել է հենց սպասարկման խցիկը, իսկ դրա փոխարինման համար անհրաժեշտ բաղադրիչները առկա են։