նախընտրելի դարձնել
Որքանով է Հայաստանում արդյունավետորեն կառուցված փոխգործակցությունը գիտության և ձեռնարկատիրության միջև, ինչ խոչընդոտներ են խանգարում գիտական մշակումների առևտրայնացմանը, և ինչ մեխանիզմներ են անհրաժեշտ երկրի գիտական ներուժը տնտեսական ռեսուրսի վերածելու համար: Այդ հարցերը քննարկվել են նոյեմբերի 6-ին «Գիտություն և բիզնես» համաժողովի պանելային քննարկման ընթացքում, որին մասնակցել են բիզնեսի, վենչուրային հիմնադրամների և գիտական համայնքի ներկայացուցիչներ: Համաժողովը կազմակերպել էր «Գիտուժ» նախաձեռնությունը՝ Science Week Armenia 2026 գիտության շաբաթվա շրջանակում:
« Հետազոտություններն ու մշակումները՝ որպես ռազմավարական ներդրում․ բիզնեսի զարգացում և Հայաստանի ազգային խնդիրներ» պանելային քննարկման մոդերատորը ԵՊՀ մեքենայական ուսուցման գիտական խմբի ղեկավար, YerevaNN-ի տնօրեն Հրանտ Խաչատրյանն էր։
Քննարկմանը մասնակցել են Art-Group-ի հիմնադիր և գլխավոր տնօրեն Դավիթ Աբովյանը, Հայկական բիզնես-հրեշտակների ակումբի (AICA) գործադիր տնօրեն Նարե Գևորգյանը, Formula VC-ի գլխավոր գործընկեր Գրիգոր Հովհաննիսյանը և Earlyone-ի ու Lime Tech-ի հիմնադիր և գլխավոր տնօրեն Գևորգ Սաֆարյանը:
Գիտության և բիզնեսի փոխգործակցության հիմնախնդիրները
Բիզնեսի անբավարար շահագրգռվածությունը հետազոտությունների և մշակումների մեջ ներդրումներ կատարելու հարցում
Մասնակիցների կարծիքով՝ հայկական ընկերությունների զգալի մասը դեռևս չի հասել զարգացման այն մասշտաբին, որտեղ սեփական հետազոտությունների և մշակումների (R&D) մեջ ներդրումները բիզնես-ռազմավարության բնական մաս են դառնում: Շատ ձեռնարկատերեր նոր են սկսում անցնել երկարաժամկետ պլանավորման և պատրաստ չեն միջոցներ ներդնել այնպիսի նախագծերում, որոնց արդյունքը կարող է ի հայտ գալ մի քանի տարուց:
Մասնավորապես, Դավիթ Աբովյանը նշել է, որ հայկական բիզնեսը դեռևս միայն ձևավորում է ռազմավարական գործընկերության և երկարաժամկետ ներդրումների մշակույթը: Ընդ որում, ձեռնարկատերերը պետք է հասկանան, թե ինչ հեռանկարներ է բացում գիտական համայնքի հետ համագործակցությունը:
Գևորգ Սաֆարյանն ուշադրություն է հրավիրել անբավարար հավակնությունների և գիտության ընձեռած հնարավորությունների մասին սահմանափակ պատկերացման խնդրին.
«Բիզնես-համայնքի շատ փոքր մասն է մտածում R&D-ի հիման վրա արտադրանք ստեղծելու, այնպիսի նախագծերի մասին, որոնց համար անպայման գիտական հետազոտություններ են անհրաժեշտ: Այստեղ հավակնությունների և գիտության բացած հնարավորությունների մասին պատկերացումների խնդիր կա»։
Գիտական մասնագետների որոնմանն առնչվող դժվարությունները և տեղեկատվության պակասը
Վենչուրային կապիտալի ներկայացուցիչները նշել են, թե գիտատար արտադրանքի վրա աշխատող ընկերությունները Հայաստանում միշտ չէ, որ կարող են անհրաժեշտ մակարդակով հետազոտություններին միանալու ունակ մասնագետներ ճարել։
Գրիգոր Հովհաննիսյանը պատմել է, որ Formula VC-ի պորտֆոլիոյում կա չորս ընկերություն, որոնք աշխատում են գիտականորեն հիմնավորված արտադրանքի վրա: Ընդսմին, նրանցից միայն մեկին է հաջողվել ինժեներական թիմ ձևավորել Հայաստանում։ Նա նշում է, որ խնդիրը ոչ միայն մասնագետների հնարավոր պակասն է, այլև գործող գիտական խմբերի, նրանց կարողությունների և հետազոտությունների ուղղությունների վերաբերյալ համակարգված տեղեկատվության բացակայությունը:
Գիտնականների և ձեռնարկատերերի միջև ընդհանուր լեզվի բացակայությունը
Մասնակիցներն ընդգծել են, որ գիտական և գործարար համայնքները հաճախ մեկուսացված են և միշտ չէ, որ ըմբռնում են միմյանց խնդիրներն ու ակնկալիքները:
Բիզնեսի համար կարևոր են կոնկրետ արդյունքները, ժամկետները և տնտեսական արդյունավետությունը, մինչդեռ գիտնականները կարող են կենտրոնանալ հիմնականում հետազոտական բաղադրիչի վրա և միշտ չէ, որ կարողանում են ներկայացնել իրենց մշակումների գործնական և առևտրային արժեքը:
Նարե Գևորգյանը նշել է, որ գիտնականները պետք է ավելի ակտիվորեն պատմեն իրենց աշխատանքի մասին և կապեր հաստատեն ձեռնարկատերերի հետ. «Բացի լավ գիտնական լինելուց, անհրաժեշտ է, որ շատերն իմանան, որ դու լավ գիտնական ես»:
Նրա կարծիքով՝ անհրաժեշտ է զարգացնել հետազոտողների հաղորդակցության, նախագծերի ներկայացման և վենչուրային ու ստարտափ միջավայրի հետ փոխգործակցության հմտությունները:
Երկարաժամկետ պլանավորման և ռիսկին պատրաստ լինելու պակաս
Գրիգոր Հովհաննիսյանն ընդգծել է, որ գիտական մշակումները երկարատև ֆինանսավորում և համբերություն են պահանջում. երբեմն մի քանի տարի անհրաժեշտ է ներդրումներ անել հետազոտությունների մեջ՝ նախքան շոշափելի արդյունքի ի հայտ գալը: Նա հավելել է, որ երկարաժամկետ պլանավորման խնդիր գոյություն ունի ոչ միայն բիզնես միջավայրում, այլև պետական համակարգում:
Նարե Գևորգյանն իր հերթին առաջարկել է քննարկել հատուկ «համբերատար հիմնադրամի» (Patient Fund) ստեղծումը, որն ի վիճակի է երկարաժամկետ հեռանկարում գիտատեխնոլոգիական նախագծեր ֆինանսավորել՝ առանց անհապաղ առևտրային արգասիք պահանջելու:
Պետական աջակցություն. գործող մեխանիզմները և դրանց արդյունավետությունը
Քննարկման առանձին մասը նվիրված է եղել Հայաստանի Բարձրագույն կրթության և գիտության կոմիտեի՝ փորձարարական մշակումների աջակցության ծրագրին: Այն նախատեսում է բիզնեսի և գիտական խմբի համատեղ մասնակցություն. ընկերությունը ներդնում է 6 միլիոն դրամ, իսկ պետությունը տրամադրում է հավելյալ 30 միլիոն դրամ՝ ձեռնարկության կոնկրետ խնդրի լուծմանն ուղղված երկամյա հետազոտական նախագծի համար:
Մասնակիցները դրական են գնահատել համաֆինանսավորման բուն սկզբունքը, որը պետությանը հնարավորություն է տալիս բիզնեսի հետ կիսելու հետազոտություններում ներդրումների ռիսկերը: Ընդսմին, դրամաշնորհների չափերի և մասնակցության պայմանների վերաբերյալ տարբեր կարծիքներ են հնչել:
Դավիթ Աբովյանի կարծիքով՝ խոշոր ընկերությունների համար նախատեսված գումարները կարող են անբավարար լինել, իսկ պետական միջոցների հատկացումը հաճախ ուղեկցվում է զգալի վարչական բեռով: Ըստ նրա՝ պետությունը պետք է առաջին հերթին ներդրումներ անի հիմնարար գիտության և խոշոր տեխնոլոգիական նախագծերում, որոնք հիմք են ստեղծում ամբողջ ճյուղերի զարգացման համար:
Գևորգ Սաֆարյանն, ընդհակառակը, ընդգծել է, որ նույնիսկ համեմատաբար փոքր դրամաշնորհներն ի վիճակի են պետությանը զգալի տնտեսական արգասիք ապահովել:
Որպես օրինակ՝ նա բերել է իր ընկերության փորձը, որը պետական դրամաշնորհ էր ստացել ՔՈՎԻԴ-19 համավարակի ժամանակ: Հատկացված միջոցներով մշակվել է արտադրանք, իսկ հետագա տարիներին ընկերության հարկային հատկացումները, ըստ Սաֆարյանի, յոթ անգամ գերազանցել են ստացված դրամաշնորհի գումարը:
Առաջարկներ համագործակցության բարելավման համար
Քննարկման ընթացքում մի շարք կոնկրետ առաջարկներ են հնչել.
Գիտական գործընկերների որոնման հարթակի ստեղծում: Առաջարկվում է մշակել մեխանիզմ, որը ընկերություններին հնարավորություն կտա նկարագրելու իրենց տեխնոլոգիական խնդիրները, իսկ գիտական խմբերին՝ նշելու հետազոտությունների ուղղություններն ու սեփական կարողությունները: Համակարգը կարող է ավտոմատ կերպով համեմատել բիզնեսի հարցումները գիտական համայնքի հնարավորությունների հետ և նպաստել ուղղակի կապեր հաստատելուն:
Բիզնեսի և գիտության համար համատեղ միջոցառումների կազմակերպում: Մասնակիցներն առաջարկել են անցկացնել հատուկ հանդիպումներ, ինտենսիվներ (կարճ դասընթացներ- խմբ.) և bootcamp տիպի բազմօրյա միջոցառումներ, որոնցում ձեռնարկատերերն ու գիտնականները կարող են համատեղ գաղափարներ և համագործակցության ուղղություններ փնտրել:
Նարե Գևորգյանն առաջարկել է նաև գիտնականներին ավելի ակտիվորեն ներգրավել բիզնես-ինկուբատորների և աքսելերատորների ծրագրերում, քանի որ այսօր նման ծրագրերը գիտական համայնքի հետ փոխգործակցություն հաճախ գործնականում չեն նախատեսում:
Պետական աջակցության գործող մեխանիզմների հանրահռչակում: Առաջարկվել է ձեռնարկատերերին ավելի ակտիվորեն տեղեկացնել դրամաշնորհային ծրագրերի մասին և կազմակերպել հնարավոր գործընկերների հանդիպումներ նախքան հերթական մրցույթի հայտարարումը: Դա ընկերություններին հնարավորություն կտա նախապես գտնելու գիտական թիմեր և համատեղ հայտեր նախապատրաստելու:
Գիտնականների ձեռնարկատիրական հմտությունների զարգացում: Անհրաժեշտ է հետազոտողներին օգնել ներկայացնելու սեփական մշակումները գործարար համայնքին, բացատրելու դրանց գործնական արժեքը և ձևավորելու կապեր պոտենցիալ ներդրողների ու գործընկերների հետ:
Համակարգային մոտեցումը՝ որպես զարգացման գլխավոր պայման
Գևորգ Սաֆարյանն առաջարկել է գիտության և բիզնեսի փոխգործակցության խնդիրը դիտարկել ոչ թե որպես գիտական համայնքի կամ ձեռնարկատերերի առանձին խնդիր, այլ որպես երկրի զարգացման համակարգային հարց:
Նրա կարծիքով՝ Հայաստանին անհրաժեշտ է պետական ռազմավարություն, որը կսահմանի, թե ինչպես պետք է երկրում ստեղծվի հավելյալ տնտեսական արժեք, և թե ինչ դեր են խաղում այս գործընթացում գիտությունը, բիզնեսը և պետությունը:
«Խնդիրն, իմ կարծիքով, համակարգային է. երկիրը, կառավարությունը պետք է սեփական տեսլականն ունենա, թե ինչպես է ստեղծվում արժեքը: Եթե իրավիճակին նայենք այս տեսանկյունից, պարզ է դառնում. ձեռնարկատերերը պետք է ավելի շատ ավելացված արժեք ստեղծեն, իսկ դրա համար արտադրությունը պետք է ապավինի գիտությանը»:
Սաֆարյանն ընդգծել է, որ նման համակարգի ձևավորման համար անհրաժեշտ են բոլոր մասնակիցների համաձայնեցված գործողությունները. պետությունը պետք է ներդրումներ կատարի գիտական ներուժի զարգացման և անհրաժեշտ պայմանների ստեղծման գործում, բիզնեսը՝ միջոցներ ներդնի հետազոտությունների և նոր տեխնոլոգիաների մեջ, իսկ գիտնականները՝ ավելի ակտիվորեն փոխգործակցեն ձեռնարկատիրական միջավայրի հետ:
Նա միաժամանակ տարբեր համայնքների ներկայացուցիչներին կոչ է արել հետևողականորեն առաջ մղելու համակարգային մոտեցման գաղափարը մասնագիտական հարթակներում ու միջոցառումներում՝ կառուցելով թիմային աշխատանքի մշակույթ:
NEWS.am Tech-ի թղթակցի հետ զրույցում Գևորգ Սաֆարյանը պատմել է, որ համաժողովի նպատակներից մեկն է՝ ստեղծել մի հարթակ, որտեղ բիզնեսի ներկայացուցիչները կարող են ծանոթանալ գիտական համայնքի հետ, գտնել մասնագետներ և համատեղ աշխատել նախագծերի վրա: Իր հերթին, գիտնականները հնարավորություն կստանան սեփական մշակումները ձեռնարկատերերին ներկայացնելու և դրանց առևտրայնացման ուղիները գտնելու համար:
«Հայաստանի համար, ըստ իս, տնտեսության զարգացման լավագույն ուղիներից մեկն ավելացված արժեք ստեղծող տնտեսության ձևավորումն է: Դա այն գործիքներից մեկն է, որը ձեռնարկատերերին հնարավորություն կտա արտադրելու և ստեղծելու ավելի բարձր արժեք, բարձրացնելու մրցունակությունը: Դրա համար անհրաժեշտ է ներդնել նորարարական տեխնոլոգիաներ և ձևավորել սեփական R&D-թիմեր: Մենք ցանկանում ենք զարգացնել նման մշակույթ, որպեսզի հետագայում ապահովենք տեխնոլոգիաների փոխանցումը և երկիրն ավելի ուժեղ դարձնենք»,- նշել է նա:
Սաֆարյանը նաև ուշադրություն է հրավիրել Հայաստանում միջանկյալ մեխանիզմի բացակայության վրա, որը կօգներ համագործակցություն կառուցելու գիտական համայնքի և բիզնեսի միջև: Նա նշել է, որ այժմ այդ հարցը քննարկվում է կառավարության հետ, միաժամանակ աշխատանքներ են տարվում ամենահարմար մոդելը ուսումնասիրելու և ընտրելու համար։
«Առայժմ նման կապող օղակ չկա։ Մենք այս հարցը քննարկում ենք կառավարության հետ, անհրաժեշտ է ուսումնասիրել հնարավոր տարբերակները և ընտրել ամենահարմար մոդելը: Ցավոք, գործընթացն ավելի դանդաղ է ընթանում, քան կցանկանայինք, սակայն աշխատանքը շարունակվում է: Ակնկալում ենք, որ հաջորդ տարվա ընթացքում պարզ կդառնա, թե ինչպես պետք է գործի այս մեխանիզմը՝ հաշվի առնելով միջավայրը, որպեսզի այն լինի արդյունավետ և գործունակ: Հուսով ենք՝ մեկուկես տարվա ընթացքում համապատասխան կառույցը կստեղծվի և կսկսի գործել»,- նշել է Earlyone-ի ու Lime Tech-ի հիմնադիր և գլխավոր տնօրեն Սաֆարյանը:
