2026 թվականի մարտին գրանցված GRB 260310A գամմա-բռնկումը փակուղու առաջ է կանգնեցրել աստղագետներին. սկզբնական բռնկումը թվացել է համեմատաբար թույլ, սակայն հետագա շողարձակումը պարզվել է, որ վերջին երկու տասնամյակների ընթացքում ամենապայծառներից մեկն է: Տեսանելի տիրույթում այն գերազանցել է այն գալակտիկայի պայծառությունը, որում տեղի էր ունեցել պայթյունը, իսկ մի քանի շաբաթ անց ռենտգենյան ճառագայթումը կրկին ուժեղացել է:

Հետազոտողների միջազգային թիմն առաջարկել է այս անսովոր պատկերի բացատրությունը: Նրանց վարկածով՝ պայթյունը ծնունդ է տվել ջետի՝ նյութի նեղ շիթի, որը շարժվում է գրեթե լույսի արագությամբ: Հավանաբար, այն ունեցել է բարդ կառուցվածք. նեղ էներգետիկ միջուկը շրջապատված է եղել ավելի լայն և դանդաղ հոսքով: Նման կոնֆիգուրացիան կարող է բացատրել, թե ինչու սկզբնական բռնկումը թվացել է աննշան, իսկ դրա հետշողարձակումը պարզվել է բացառիկ պայծառ: Հետազոտության արդյունքները հրապարակվել են The Astrophysical Journal Letters ամսագրում:

Թույլ բռնկում և անսովոր պայծառ հետշողարձակում

GRB 260310A իրադարձությունը գրանցել է NASA-ի Fermi տիեզերական գամմա-հեռադիտակը 2026 թվականի մարտի 10-ին: Սկզբնական բռնկումը տևել է շուրջ 53 վայրկյան: Դրա ինտենսիվությունը չի վկայել հատկապես հզոր իրադարձության մասին, ուստի գամմա-բռնկումը սկզբում բացառիկ չէր թվում:

Սակայն հետագա դիտարկումները ցույց են տվել այլ պատկեր: Տեսանելի տիրույթում հետշողարձակումն աստիճանաբար ուժեղացել է մի քանի ժամվա ընթացքում և ավելի պայծառ է դարձել, քան հյուրընկալող գալակտիկան: Այնուհետև այն սկսել է մարել: Մոտավորապես երեք շաբաթ անց ռենտգենյան ճառագայթումը կրկին նկատելիորեն ուժեղացել է, իսկ պայծառ ռենտգենյան հետշողարձակումը դիտվել է ևս մի քանի ամիս:

Աստղագետները միավորել են մի քանի աստղադիտարանների տվյալները, ներառյալ Chandra և XMM-Newton ռենտգենյան հեռադիտակները, Einstein Probe տիեզերական առաքելությունը, Մեծ երկակնեզ հեռադիտակը և Karl G. Jansky Very Large Array ռադիոինտերֆերոմետրը: Կալար-Ալտո աստղադիտարանում կատարված դիտարկումները թույլ են տվել նաև հայտնաբերել գերնորի՝ զանգվածային աստղի մահն ուղեկցող պայթյունի նշաններ:

Սա հաստատել է, որ գամմա-բռնկումը կապված է եղել զանգվածային լուսատուի կյանքի ավարտի հետ: Սակայն հետշողարձակման պայծառության անսովոր փոփոխությունը բացատրելը շատ ավելի դժվար է եղել:

Ինչու է ջետի ուղղությունը կարևոր

Գամմա-բռնկումները դասվում են տիեզերքում էներգիայի ամենահզոր կարճաժամկետ արտանետումների շարքին: Դրանց առաջացման մեխանիզմներից մեկը կապված է զանգվածային աստղի կոլապսի հետ: Գործընթացում առաջանում են ջետեր՝ նյութի նեղ հոսքեր, որոնք շարժվում են մոտալույսային արագությամբ:

Երբ նման շիթերը բախվում են շրջակա գազի հետ, առաջանում է հետշողարձակում: Այն կարող է դիտվել ռենտգենյան, տեսանելի և ռադիոտիրույթներում և շարունակվել զգալիորեն ավելի երկար, քան սկզբնական գամմա-բռնկումը:

Իրադարձության պայծառությունը կախված է ոչ միայն դրա իրական հզորությունից, այլև այն բանից, թե ինչ անկյան տակ է ջետն ուղղված դիտորդի նկատմամբ: Եթե շիթն ուղղված է ուղիղ դեպի Երկիր, դրա ճառագայթումը թվում է հատկապես ինտենսիվ: Իսկ եթե այն ուղղված է մի կողմ, սկզբնական գամմա-բռնկումը կարող է շատ ավելի թույլ թվալ:

«Լապտերի նման՝ ջետն ամենապայծառն է թվում, երբ մենք նայում ենք ուղիղ դրան: Մեր մոդելների մեծ մասը հարաբերաչափարկված են միևնույն կետից դիտվող իրադարձություններով: Այս բռնկումը մեզ հնարավորություն տվեց նայելու շլացուցիչ լույսի սահմաններից այն կողմ», — բացատրել է հետազոտության առաջատար հեղինակ Յու-Հան Յանը:

GRB 260310A-ն, դիտարկումների համաձայն, կարող էր դասվել հենց այնպիսի իրադարձությունների շարքին, երբ ջետի ուղղությունը չի համընկնում դեպի Երկիր ուղղության հետ: Դրա գամմա-բռնկումն աչքի չէր ընկնում ընդհանուր ֆոնի վրա, փոխարենը օպտիկական և ռենտգենյան հետշողարձակումը մտել են դիտված իրադարձությունների ամենապայծառների 1%-ի մեջ: Ռադիոճառագայթումը հայտնվել է ամենապայծառների 5%-ի թվում:

Միևնույն ջետի երկու բաղադրիչները

Ռենտգենյան ճառագայթման կրկնակի ուժեղացումը բացատրելու համար հետազոտողները քննարկել են բարդ կառուցվածքով ջետի մոդելը: Համաձայն այս վարկածի՝ շիթը բաղկացած է եղել նեղ, բարձր էներգետիկ միջուկից և այն շրջապատող ավելի լայն, դանդաղ հոսքից:

Վաղ փուլում դիտվող հետշողարձակումը կարող էր գալ հիմնականում ջետի լայն արտաքին մասերից: Քանի որ դրա միջուկն ուղղված էր հեռու Երկրից, այն մնում էր պակաս նկատելի: Ավելի ուշ՝ շիթի տարածմանը և դիտարկման պայմանների փոփոխությանը զուգընթաց, միջուկի ճառագայթումը կարող էր հասանելի դառնալ հեռադիտակների համար: Սա կբացատրեր ռենտգենյան պայծառության կրկնակի աճը սկզբնական պայթյունից մի քանի շաբաթ անց:

Առայժմ այս կառուցվածքը մնում է որպես բացատրություն՝ առաջարկված դիտարկումների և մոդելավորման հիման վրա, այլ ոչ թե անմիջապես ստացված ջետի պատկեր: Այնուամենայնիվ, այն թույլ է տալիս GRB 260310A-ի մի քանի անսովոր առանձնահատկություններ կապել միասնական պատկերի մեջ:

«Այն, ինչ մեզ թվաց որպես աննկատ գամմա-բռնկում, ջետի միջուկին ուղիղ նայող դիտորդին կարող էր թվալ հրեշավոր պայթյուն», — նշել է Յանը: Հետազոտողների գնահատմամբ՝ նեղ հոսքի մեջ ուղղվել է էներգիա, որը համեմատելի է այն էներգիայի հետ, որը Արեգակը ճառագայթում է մոտավորապես մեկ միլիարդ տարվա ընթացքում:

Ինչու են նման իրադարձությունները կարևոր աստղագիտության համար

Աստղագետներն ամեն տարի գրանցում են հարյուրավոր գամմա-բռնկումներ, սակայն առավել տեղեկատվական են հաճախ լինում ոչ տիպիկ իրադարձությունները: Դրանք թույլ են տալիս ստուգել մոդելները, որոնք լավ են նկարագրում սովորական դիտարկումները, բայց կարող են հաշվի չառնել ջետերի ավելի բարդ կոնֆիգուրացիաները:

«Մենք ամեն տարի տեսնում ենք հարյուրավոր գամմա-բռնկումներ, բայց ամենատեղեկատվականներն անսովորներն են: Այս բռնկման առանձին առանձնահատկություններ մենք կարող էինք բացատրել, բայց դրանք բոլորը մեկ պատկերի մեջ միավորելը շատ ավելի դժվար էր», — պատմել է աշխատանքի համահեղինակ Ռոբերտո Ռիչին՝ Հռոմի Տոր Վերգատա համալսարանից:

GRB 260310A-ն ցույց է տալիս, որ գամմա-բռնկման սկզբնական պայծառությունը ոչ միշտ է արտացոլում տեղի ունեցողի մասշտաբը: Եթե ջետն ուղղված է դիտորդից մի կողմ, դրա իրական հզորությունը կարող է թերագնահատվել, իսկ հետշողարձակման առանձնահատկությունները ի վիճակի են բացահայտել այն կառուցվածքը, որը դժվար է անմիջապես հայտնաբերել:

Հետագա դիտարկումները և համեմատությունը այլ գամմա-բռնկումների հետ կօգնեն պարզել, թե որքանով են տարածված նման ջետերը և արդյոք դրանց բարդ կառուցվածքն է իրոք բացատրում GRB 260310A-ի անսովոր վարքագիծը: