Աստղագետները բացատրել են TOI-2535 b էկզոմոլորակի խորհրդավոր անհետացումը, որին TESS հեռադիտակը կանոնավոր կերպով հետևում էր 2019 թվականից։ Մոլորակը չի կործանվել և չի լքել աստղային համակարգը. անհայտ հարևանի ձգողությունը աստիճանաբար թեքել է նրա ուղեծիրն այնպես, որ այն դադարել է անցնել իր աստղի առջևով՝ երկրային դիտորդների տեսանկյունից։ Սա գիտնականներին հայտնի մոլորակների նմանատիպ փոխազդեցության ամենածայրահեղ օրինակն է, պատմում է Space.com-ը։
Մոլորակը սկսել է ուշանալ և առաջ անցնել գրաֆիկից
TOI-2535 b-ն գտնվում է Երկրից մոտավորապես հազար լուսային տարի հեռավորության վրա։ Սա այսպես կոչված տաք հսկա մոլորակ է (հոտ ջուպիտեր)՝ գազային հսկա, որը պտտվում է իր աստղին շատ մոտ հեռավորության վրա։ Մեկ պտույտը տևում է ընդամենը 8,25 երկրային օր, այսինքն՝ մոտ տասը անգամ ավելի քիչ, քան Մերկուրիին է պահանջվում Արեգակի շուրջ պտտվելու համար։
2019 թվականի ապրիլից մինչև 2026 թվականի մարտը մոլորակին հետևել է NASA-ի TESS տիեզերական հեռադիտակը։ Այն հայտնաբերել էր այն տրանզիտների միջոցով՝ աստղի պայծառության պարբերական նվազումներով, որոնք առաջանում են, երբ մոլորակն անցնում է նրա սկավառակի առջևով։
Սակայն ժամանակի ընթացքում աստղագետները նկատել են անսովոր վարքագիծ։ TOI-2535 b-ն դադարել է հետևել սպասվող գրաֆիկին. տրանզիտները տեղի էին ունենում կամ հաշվարկային ժամից վեց ժամ շուտ, կամ վեց ժամ ուշ։
2026 թվականի մարտին մոլորակն ընդհանրապես դադարել է հայտնվել TESS-ի տվյալներում։ Աստղի պայծառության բնորոշ անկումներն անհետացել են, կարծես էկզոմոլորակը կորել էր։
Անտեսանելի հարևանը փոխել է ուղեծիրը
Հետազոտողները վերլուծել են դիտարկումների տվյալները և եկել այն եզրակացության, որ TOI-2535 b-ն փոխազդում է մի այլ՝ դեռևս չհայտնաբերված մոլորակի հետ։ Երկու օբյեկտներն էլ գրավիտացիոն ներգործություն են ունենում միմյանց վրա, ինչի հետևանքով նրանց ուղեծրերն աստիճանաբար փոխվում և տատանվում են։
Հենց այս փոխազդեցությունն էլ փոխել է TOI-2535 b-ի ուղեծրի թեքությունը։ Նախկինում մոլորակը կանոնավոր կերպով անցնում էր իր աստղի և Երկրի միջև, ուստի հեռադիտակը կարող էր ֆիքսել տրանզիտները։ Այժմ հետագիծն այնքան է շեղվել, որ մոլորակն այլևս չի հատում աստղի տեսանելի սկավառակը։
Լոս Անջելեսի Կալիֆոռնիական համալսարանից Սեմյուել Յիի խոսքով, ով մասնակցել է հետազոտությանը, սա գիտնականներին հայտնի նմանատիպ փոխազդեցության ամենածայրահեղ դեպքն է։ Մոլորակի ուղեծիրն այնքան արագ է փոխում թեքությունը, որ տրանզիտներն անհետացել են հենց դիտարկումների ընթացքում։
TOI-2535 b-ի վերադարձը հեռադիտակների տեսադաշտ մոտ ապագայում պետք չէ սպասել. հետազոտողների հաշվարկներով՝ այն չի անցնի իր աստղի առջևով առնվազն 30 տարի։ Ընդ որում, թաքնված հարևան մոլորակը կարող է տեսանելի դառնալ տրանզիտի ժամանակ շատ ավելի շուտ։
Ինչ է հայտնում մոլորակի անհետացումը նրա ծագման մասին
Հայտնագործությունը հետաքրքրական է ոչ միայն համակարգի անսովոր դինամիկայով։ Այն կարող է օգնել հասկանալ տաք հսկաների՝ այն գազային հսկաների ծագումը, որոնք պտտվում են աստղերին չափազանց մոտ ուղեծրերում։
Մոլորակների ձևավորման գոյող մոդելները ենթադրում են, որ նման օբյեկտները պետք է առաջանան սառույցով հարուստ տիրույթներում։ Աստղի անմիջական հարևանությամբ նման պայմանները քիչ հավանական են։ Հետևաբար, աստղագետները կարծում են, որ տաք հսկաները ձևավորվում են իրենց աստղերից հեռու, այնուհետև տեղաշարժվում դեպի ներս։
Այս գործընթացն ունի հիմնականում երկու հնարավոր սցենար։
Առաջին դեպքում մոլորակը նախ դուրս է բերվում ձգված ուղեծիր ուժգին գրավիտացիոն փոխազդեցության հետևանքով, օրինակ՝ մեկ այլ զանգվածային օբյեկտի հետ մոտեցման պատճառով։ Այնուհետև աստղի կողմից մակընթացային ուժերն աստիճանաբար փոխում են նրա հետագիծը՝ մոլորակին մոտեցնելով լուսատուին։
Երկրորդ սցենարը ենթադրում է ավելի հանգիստ միգրացիա։ Երիտասարդ մոլորակն աստիճանաբար շարժվում է դեպի աստղը պրոպլանետային սկավառակի ներսում՝ գազի և փոշու տափակ ամպի, որից ձևավորվում է մոլորակային համակարգը։ Նման զարգացման դեպքում մոլորակների ուղեծրերը պետք է մնան մոտավորապես նույն հարթության մեջ՝ առանց ուժեղ թեքումների։
TOI-2535 համակարգն այս պատկերի առջև հետաքրքիր հարց է դնում։ Տաք հսկայի ուղեծրի թեքությունը վկայում է հարևան մոլորակի հետ ուժեղ գրավիտացիոն փոխազդեցության մասին։ Սակայն, հետազոտողների կարծիքով, սա պարտադիր չէ, որ նշանակի, թե TOI-2535 b-ն նետվել է դեպի աստղը բուռն բախման կամ մոտ տարածության վրա մոտեցման արդյունքում։
Ընդհակառակը, մոտ հարևանի առկայությունը կարող է վկայել համակարգի ներսում աստիճանական միգրացիայի օգտին։ Սեմյուել Յին կարծում է, որ մոլորակը, հավանաբար, դանդաղորեն տեղաշարժվել է պարուրաձև հետագծով, այլ ոչ թե նետվել նոր ուղեծիր աղետալի իրադարձության հետևանքով։ Հնարավոր է՝ գիտնականները դիտարկում են տաք հսկաների ձևավորման հազվադեպ տարբերակ։
Հետազոտությունը հրապարակվել է նոյեմբերի 9-ին The Astrophysical Journal Letters ամսագրում։ Այժմ աստղագետները պետք է շարունակեն համակարգի ուսումնասիրությունը և փորձեն հայտնաբերել անտեսանելի հարևանին։ Նրա դիտարկումը կօգնի ավելի ճշգրիտ վերականգնել երկու մոլորակների փոխազդեցության պատմությունը և հասկանալ, թե ինչպես է գազային հսկան հայտնվել իր աստղին այդքան մոտ։










