Միջազգային տիեզերական կայանի տիեզերագնացը Մադագասկարի հարավում լուսանկարել է անսովոր բաց գույնի ժայռային զանգված, որը կազմված է անորթոզիտից՝ ապարից, որը լայնորեն տարածված է Լուսնի բաց գույնի բարձրավանդակներում։ Այս գոյացությունը գոյություն ունի առնվազն 600 միլիոն տարի և պահպանում է հնագույն տեկտոնական գործընթացների հետքերը, որոնք կապված են Գոնդվանա սուպերմայրցամաքի ձևավորման հետ։

Սարիրիակի զանգվածի լուսանկարը NASA-ն հրապարակել է Earth Observatory-ի միջոցով։ Լուսանկարն արվել է 2026 թվականի օգոստոսի 28-ին՝ ՄՏԿ-ի բորտից։ Դրանում բաց գույնի ապարը կտրուկ առանձնանում է շրջապատող չորային լանդշաֆտի ֆոնին։

Ապար, որը հանդիպում է և՛ Երկրի վրա, և՛ Լուսնի վրա

Անորթոզիտը մագմատիկ լեռնային ապար է, որը հիմնականում կազմված է պլագիոկլազից՝ բաց գույնի հանքանյութից։ Այն ձևավորվում է, երբ հալված ապարը սառչում և կարծրանում է երկրային մակերևույթի տակ։ Այդ պայմաններում հանքանյութերը կարող են ձևավորել համեմատաբար խոշոր բյուրեղներ։

Երկրի վրա անորթոզիտի խոշոր հանքավայրեր հանդիպում են Կանադայում, Սկանդինավիայում, Հարավային Հնդկաստանում և Մադագասկարում։ Սարիրիակի զանգվածը զբաղեցնում է մոտ 100 քառակուսի կիլոմետր տարածք և պատկանում է ուշ նախաքեմբրյան ժամանակաշրջանին՝ մի շրջանի, որը սկսվել է առաջին բարդ կենդանիների ի հայտ գալուց շատ առաջ։

Հատկապես հետաքրքիր է այս ապարի նմանությունը լուսնային բարձրավանդակներին։ Հենց անորթոզիտն է կազմում դրանց բաց գույնի մակերևույթի զգալի մասը, որը լավ տեսանելի է Երկրից։

Սակայն այս նմանությունը չի նշանակում, թե մադագասկարյան ժայռերն արտաերկրային ծագում ունեն։ Անորթոզիտը ձևավորվում է երկրաբանական գործընթացների արդյունքում, որոնք տեղի են ունեցել և՛ Երկրի վրա, և՛ Լուսնի վրա, թեև այդ գործընթացների պայմաններն ու պատմությունը տարբեր են եղել։

Հին մայրցամաքների բախման հետքերը

Սարիրիակի զանգվածը գտնվում է երկրակեղևի ինտենսիվ դեֆորմացիայի գոտում, որը երկրաբանները կոչում են պլաստիկ տեղաշարժի գոտի։ Բարձր ջերմաստիճանների և ճնշման պայմաններում լեռնային ապարները կարող են աստիճանաբար ծռվել, ձգվել և փոխել կառուցվածքը՝ առանց ակնթարթորեն քայքայվելու, ինչպես սովորական փխրուն ճեղքման դեպքում։

Շրջապատող ապարներում հայտնաբերվել են ձգված երկրաբանական կառուցվածքներ, որոնք հիմնականում կողմնորոշված են հյուսիսից հարավ։ Դրանք վկայում են հզոր դեֆորմացիաների մասին, որոնք տարածաշրջանը կրել է հարյուրավոր միլիոնավոր տարիներ առաջ։

Գիտնականները այս փոփոխությունների զգալի մասը կապում են Գոնդվանայի՝ հին սուպերմայրցամաքի, ձևավորման հետ, որի կազմի մեջ մտնում էին ներկայիս Աֆրիկայի, Հնդկաստանի, Մադագասկարի, Ավստրալիայի և Անտարկտիդայի տարածքները։ Երբ առանձին ցամաքային զանգվածները մոտենում և բախվում էին, հսկայական ճնշումներն ու բարձր ջերմաստիճանները վերակազմավորում էին երկրակեղևը։

Սարիրիակի հյուսիսից մոտ 60 կիլոմետր հեռավորության վրա գտնվում է ևս մեկ անորթոզիտային զանգված։ Որոշ հետազոտողներ ենթադրում են, որ սկզբում երկու գոյացություններն էլ կազմել են ապարային մեկ միասնական մարմին, որը հետագայում ձգվել և բաժանվել է տեկտոնական ուժերի ազդեցությամբ։

Նման գործընթացը կոչվում է բուդինաժ․ համեմատաբար ամուր ապարային շերտը ձգվում և բաժանվում է առանձին հատվածների, քանի որ շրջապատող նյութերը դեֆորմացվում են այլ կերպ։ Եթե այս վարկածը ճիշտ է, երկու զանգվածներն էլ կարող են պահպանել հին սուպերմայրցամաքի ձևավորման ժամանակ գործած ահռելի ուժերի վկայությունները։

Ինչ են երկրային ապարները պատմում Լուսնի մասին

Անորթոզիտը կարևոր է ոչ միայն Երկրի պատմության ուսումնասիրության համար։ Այն օգնում է գիտնականներին վերականգնել Լուսնի ձևավորման վաղ փուլերը։

Լուսնային անորթոզիտային բարձրավանդակների տարիքը ավելի քան չորս միլիարդ տարի է։ Համաձայն տարածված գիտական մոդելի՝ իր պատմության սկզբում Լուսինը ծածկված էր հալված ապարի գլոբալ օվկիանոսով։ Սառչելու ընթացքում որոշ հանքանյութեր բյուրեղացել և կուտակվել են վերին շերտերում՝ ձևավորելով առաջնային լուսնային կեղևը։ Անորթոզիտը դարձել է դրա հիմնական բաղադրիչներից մեկը։

Apollo ծրագրի տիեզերագնացների կողմից Երկիր բերված լուսնային ապարների նմուշները թույլ են տվել այս գործընթացը հետազոտել անմիջականորեն։ Սակայն նման նմուշները համեմատաբար քիչ են, ուստի նմանատիպ ապարների երկրային հանքավայրերը լրացուցիչ հետաքրքրություն են ներկայացնում երկրաբանների համար։

Հայտնի օրինակներից մեկը գտնվում է ԱՄՆ Մոնտանա նահանգի Բեարթութ լեռներում․ տեղական անորթոզիտի կազմը մոտ է որոշ լուսնային ապարների կազմին։ Ուսումնասիրելով նման գոյացությունները՝ գիտնականները կարող են ավելի լավ հասկանալ հանքանյութերի բյուրեղացման պայմանները և մեկնաբանել Լուսնի երկրաբանական պատմության մասին տվյալները։

Սարիրիակի զանգվածը Լուսնի մաս չէ և ինքնին չի ապացուցում, որ երկու երկնային մարմինների պատմությունը զարգացել է նույն կերպ։ Բայց այն պատկերավոր ցույց է տալիս, թե ինչպես կարող են նմանատիպ ապարների տեսակներ առաջանալ տարբեր աշխարհներում, և ինչպես են երկրային երկրաբանական գոյացություններն օգնում ուսումնասիրել միլիարդավոր տարիներ առաջ մեր մոլորակից դուրս տեղի ունեցած գործընթացները։

Լուսանկարի մասին․ NASA-ի ISS075-E-85249 համարի լուսանկարն արվել է ՄՏԿ-ում 75-րդ արշավախմբի անդամի կողմից՝ Nikon Z9 թվային տեսախցիկով և 400 մմ կիզակետային հեռավորությամբ օբյեկտիվով։ Պատկերը կադրվել և հակադրության առումով շտկվել է, ինչպես նաև հեռացվել են օպտիկական արտեֆակտները։