2009 թվականին հայկական նոր տեխնոլոգիական մրցանակի կազմակերպիչները ցանկանում էին սկսել հնարավորինս հնչեղ անունից և մրցանակն առաջարկեցին Բիլ Գեյթսին։ Սակայն նա միանգամից զգուշացրեց, որ իր՝ Հայաստան գալու վրա հույս դնել պետք չէ։ Կազմակերպիչների համար սա դարձավ կարևոր դաս. պարզապես մեդալն ուղարկել համաշխարհային առաջնորդին և նրան հայտարարել դափնեկիր՝ բավարար չէր։ Այդ ժամանակից ի վեր մրցանակի գլխավոր պայմաններից մեկն այն է, որ Բարձր տեխնոլոգիաների ոլորտում համաշխարհային ներդրման համար ՀՀ պետական մրցանակի դափնեկիրը պետք է անձամբ գա Հայաստան և մրցանակը ստանա այստեղ։

Այս մասին լրագրողների հետ զրույցում պատմել է «Synopsys Armenia»-ի տնօրեն, ինչպես նաև մրցանակի գործադիր խորհրդի և միջազգային ընտրական հանձնաժողովի աշխատանքների համակարգող Հովիկ Մուսայելյանը։

17 տարվա ընթացքում այս մրցանակը ստացել են Intel, Apple, Cisco, Adobe, IBM և այլ տեխնոլոգիական հսկաների ղեկավարներն ու հիմնադիրները, ինչպես նաև պրոցեսորների, ռոբոտատեխնիկայի, սենսորային տեխնոլոգիաների և ինտերնետի մշակողները։ 2026 թվականին մրցանակի դափնեկիրը կդառնա ամերիկացի ձեռնարկատեր Քեմ Ղաֆֆարյանը՝ X Energy, Intuitive Machines, Space և Quantum Space ընկերությունների հիմնադիրն ու գործադիր նախագահը։

Այս մրցանակի պատմությունը հետաքրքիր է ոչ միայն դափնեկիրների ցանկով։ Դրա կազմակերպիչները ի սկզբանե իրենց առջև խնդիր էին դրել այնպես անել, որ համաշխարհային տեխնոլոգիական առաջնորդները անձամբ գան Հայաստան և այստեղ դառնան ոչ թե պարզապես մրցանակակիրներ, այլ երկրի տեխնոլոգիական միջավայրի մի մասը։

Սկսեցին Բիլ Գեյթսից և հասկացան, թե ինչն է պակասում

Ինչպես պատմել է Հովիկ Մուսայելյանը, ամենամյա միջազգային տեխնոլոգիական մրցանակի գաղափարը ծնվել է Synopsys-ում 2009 թվականին։ Այդ պահին գաղափարն ինքնին շատերին թվում էր դժվար իրագործելի։ Աշխարհում կային տարբեր ոլորտների խոշոր մրցանակներ, առաջին հերթին՝ Նոբելյանը, սակայն հենց համաշխարհային տեխնոլոգիական առաջնորդների համար նախատեսված նմանատիպ ամենամյա մրցանակ, Մուսայելյանի խոսքով, չկար։

Կազմակերպիչները որոշեցին միանգամից բարձր նշաձող սահմանել։ Նրանք ցանկանում էին առաջին դափնեկիր տեսնել Բիլ Գեյթսին և դիմեցին նրան այդ առաջարկով։ Գեյթսը պատասխանեց նամակով, որտեղ շնորհակալություն հայտնեց մրցանակի համար, սակայն փաստացի տեղեկացրեց, որ Հայաստան գալ չի ծրագրում։

Կազմակերպիչների համար սա սկզբունքային պահ դարձավ։ Եթե պարզապես Գեյթսին անվանեին առաջին դափնեկիր և հետո նրան ուղարկեին մեդալը, ինչպես բացատրել է Մուսայելյանը, ապա մրցանակն ինքնին Հայաստանի համար շատ բան չէր փոխի։ Երկիրը կարող էր ասել, որ իր մրցանակը բաժին է հասել համաշխարհային տեխնոլոգիական արդյունաբերության ամենահայտնի մարդկանցից մեկին, բայց դա դեռևս կապ չէր ստեղծի դափնեկրի և հենց երկրի միջև։

Այդ պատճառով էլ հայեցակարգում ավելացվեց նոր կանոն. թեկնածուն պետք է պատրաստ լինի գալ Հայաստան և անձամբ ստանալ մրցանակը։

Եվ առաջին դափնեկիրը, որն արեց դա, Intel-ի նախագահ Քրեյգ Բարեթն էր։ 2010 թվականին նա Հայաստան եկավ կնոջ հետ միասին։ Մուսայելյանը նրա այցը հիշում է որպես խոշոր իրադարձություն, որը իր մասշտաբով և ուշադրության մակարդակով համեմատելի էր պաշտոնական պետական այցերի հետ։

Սթիվ Վոզնյակը այն անվանեց «ՏՏ-ի Նոբելյան մրցանակ»

2011 թվականին մրցանակը ստացավ Սթիվ Վոզնյակը՝ Apple-ի համահիմնադիրներից մեկը։ Նրա այցը, Մուսայելյանի խոսքով, մեծ հետաքրքրություն առաջացրեց. հարևան երկրներից երիտասարդներ էին ժամանում Երևան՝ Վոզնյակին տեսնելու համար։

Սակայն կազմակերպիչների համար հատկապես կարևոր դարձավ մեկ այլ բան. մրցանակաբաշխության արարողության ժամանակ Վոզնյակը բարձրացրեց մրցանակը և հայտարարեց, որ ՏՏ ոլորտում Նոբելյան մրցանակ չկա, ուստի ինքը այս մրցանակը համարում է ՏՏ-ի Նոբելյան մրցանակ։

Կազմակերպիչների համար այս խոսքերը դարձան մի յուրահատուկ խորհրդանիշ այն կարգավիճակի, որով նրանք ցանկանում էին օժտել մրցանակը։

Հաջորդ տարիներին դափնեկիրների ցանկը շարունակեց աճել։ 2012 թվականին մրցանակը ստացավ միկրոպրոցեսորի մշակողների խմբի անդամ Ֆեդերիկո Ֆաջինը։ 2013-ին՝ Hitachi-ի նախագահ Սյոիտի Մակիմոտոն։ 2014 թվականին դափնեկիր դարձավ Cisco-ի տեխնիկական ղեկավար Մարիո Մաձոլան։ 2015-ին մրցանակը ստացավ Եվգենի Կասպերսկին, իսկ 2016-ին՝ ինտերնետի զարգացման առաջամարտիկներից Լուի Պուզենը։

Հաջորդ դափնեկիրների թվում էին iPod-ի ստեղծողներից մեկը՝ Թոնի Ֆադելը, National Instruments-ի նախագահ Ջեյմս Թրուչարդը, ռոբոտատեխնիկայի առաջամարտիկներից Տակեմո Կանադեն, Synopsys-ի համահիմնադիր Չիֆունգ Չունգը, IBM-ի ավագ փոխնախագահ Լեոն Սթոքը, Adobe-ի նախագահ Շանտանու Նարայենը, հնդիկ տեխնոլոգիական ձեռնարկատեր Նարայանա Մուրտին և սենսորային տեխնոլոգիաների մասնագետ Յոսիակի Հագիվարան։

2025 թվականին մրցանակը ստացավ Analog Devices-ի նախագահ Վինսենթ Ռոշը։

Մուսայելյանի խոսքով՝ ընդհանուր սկզբունքը մնում է անփոփոխ. խոսքը մարդկանց մասին է, որոնց աշխատանքը հանգեցրել է համաշխարհային տեխնոլոգիական ոլորտում լայնածավալ փոփոխությունների։

Ինչու են Հայաստանին պետք նման այցերը

Կազմակերպիչների համար մրցանակը ոչ միայն բացառիկ մարդու արժանին նշելու միջոց է։

Հայաստանի բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության և արհեստական բանականության նախարար Դավիթ Թադևոսյանը մրցանակի գլխավոր խնդիրներից մեկը համարեց Հայաստանի տեսանելիության բարձրացումը միջազգային տեխնոլոգիական քարտեզի վրա։ Նրա խոսքով՝ այն ցույց է տալիս երկիրը ոչ միայն որպես տեխնոլոգիաներ արտադրող և արտահանող պետություն, այլև որպես համաշխարհային տեխնոլոգիական գործընթացի մասնակից։

Մյուս կարևոր խնդիրը երիտասարդներին հնարավորություն տալն է անմիջականորեն շփվելու այն մարդկանց հետ, որոնք որոշիչ դեր են ունեցել իրենց ոլորտների զարգացման մեջ։ Ոչ թե հոդվածների կամ հարցազրույցների միջոցով, այլ անձամբ՝ և նրանցից պատկերացում ստանալու տեխնոլոգիաների զարգացման միտումների և ապագա ուղղությունների մասին։

Թադևոսյանը նաև ընդգծեց ևս մեկ սկզբունք. նորարարության արժեքը որոշվում է ոչ միայն հենց տեխնոլոգիայով, այլև նրանով, թե ինչպիսի դրական փոփոխություններ է այն բերում մարդկանց կյանքում։

Viva-ի գլխավոր տնօրեն Արմեն Ավետիսովյանը այս գաղափարը ձևակերպեց անձնական օրինակով։ Նրա խոսքով՝ յուրաքանչյուր խոշոր ձեռքբերման՝ տիեզերական սարքի, արբանյակի, նոր տեխնոլոգիայի կամ ամբողջական արդյունաբերության հետևում կանգնած է մարդ, որը երբևէ հավատացել է սեփական գաղափարին և համարձակվել անել առաջին քայլը։

Այդ պատճառով, նրա կարծիքով, նման մարդկանց ներկայությունը Հայաստանում կարևոր է նաև որպես օրինակ երեխաների, երիտասարդների և մեծահասակների համար. տեսնելով համաշխարհային առաջնորդների ձեռքբերումները՝ մարդը պետք է հնարավորություն ստանա մտածելու՝ «ես էլ կարող եմ, ես էլ եմ ուզում, ես էլ եմ հավատում»։

Եթե թեկուզ մեկ մարդ նման օրինակի շնորհիվ համարձակվի անել իր սեփական համարձակ քայլը, ապա, Ավետիսովյանի կարծիքով, արդեն միայն դրա համար նման հանդիպումներն ունեն իմաստ։

Տեխնոլոգիական լեգենդներից՝ դեպի տիեզերք

2026 թվականի դափնեկիրը դարձավ ԱՄՆ-ից Քեմ Ղաֆֆարյանը։

Ինչպես հայտնել է Մուսայելյանը, Ղաֆֆարյանը X Energy, Intuitive Machines, Space և Quantum Space ընկերությունների հիմնադիրն ու գործադիր նախագահն է։ Իր ձեռնարկատիրական գործունեությունը նա սկսել է 1994 թվականին՝ հիմնելով Stinger Ghaffarian Technologies-ը։ Ընկերությունը դարձել է NASA-ի ինժեներական ծառայությունների ոլորտում երկրորդ խոշոր կապալառուն՝ գործակալությանը տրամադրելով համապատասխան աջակցություն։

Այս փուլում մամուլի ասուլիսի շրջանակում նոր դափնեկրի ներկայացումը դեռ նոր էր սկսվում, սակայն արդեն իսկ կազմակերպիչների ներկայացրած կենսագրությունը շարունակում է վերջին տարիների մրցանակի ընդհանուր գիծը՝ ընդգծել մարդկանց, որոնց գործունեությունը կապված է ոչ թե մեկ առանձին տեխնոլոգիայի, այլ ամբողջական ուղղությունների ստեղծման և զարգացման հետ։

17 տարվա ընթացքում մրցանակը անցել է ճանապարհ գաղափարից, որը շատերը համարում էին դժվար իրագործելի, մինչև ամենամյա իրադարձություն, որի համար Հայաստան են գալիս միջազգային տեխնոլոգիական առաջնորդներ։

Եվ, թերևս, հենց այստեղ է դրա գլխավոր իմաստը։ Փոքր երկրի համար համաշխարհային տեխնոլոգիական առաջնորդի անունը ունենալ իր դափնեկիրների ցանկում՝ խորհրդանշական է։ Բայց շատ ավելի կարևոր է այն, որ մրցանակի հետ միասին այդ մարդը հայտնվում է Հայաստանում, հանդիպում տեղական տեխնոլոգիական համայնքի հետ և թեկուզ մի քանի օրով դառնում երկրի պատմության մի մասը։

Այս իմաստով հայկական մրցանակը փորձում է անել այն, ինչ սովորական մրցանակը անել չի կարող. ոչ թե պարզապես նշել համաշխարհային ձեռքբերումը, այլ դրա հեղինակին ֆիզիկապես կապել Հայաստանի հետ և հնարավորություն տալ տեխնոլոգիաների այս մակարդակը տեսնելու նրանց, ովքեր նոր են սկսում իրենց սեփական ճանապարհը։