Միջուկային հետազոտությունների միացյալ ինստիտուտի (ՄՀՄԻ) տնօրեն Գրիգորի Տրուբնիկովն առաջարկել է ինստիտուտի հայ աշխատակիցների թիվը հասցնել տարեկան մոտ հինգ նոր մասնագետի: Նրա խոսքով՝ այժմ Դուբնայում աշխատում է Հայաստանի 11 ներկայացուցիչ, մինչդեռ լավագույն տարիներին նրանց թիվը հասնում էր 20-ի։ Տրուբնիկովը կարծում է, որ երիտասարդ հետազոտողները պետք է մի քանի տարով մեկնեն ՄՀՄԻ, ձեռք բերեն փորձ ու գիտական ​​որակավորում, այնուհետև վերադառնան Հայաստան և գլխավորեն սեփական նախագծերը:

Այս առաջարկը հնչել է Հայաստանում ՄՀՄԻ-ի օրերի ժամանակ, որոնք նվիրված են ինստիտուտի հիմնադրման 70-ամյակին։ Տրուբնիկովի խոսքով՝ Դուբնայի և հայկական գիտական ​​կազմակերպությունների միջև համագործակցությունն այժմ վերականգնման շրջան է ապրում 2020–2023 թվականների անկումից հետո, սակայն միայն համատեղ հրապարակումներն ու նախագծերն արդեն բավարար չեն. ինստիտուտին անհրաժեշտ է հետազոտողների նոր սերունդ:

Անհրաժեշտ է «թարմացնել» գիտական ​​համագործակցությունը

ՄՀՄԻ-ն և հայկական գիտական ​​կազմակերպությունները պահպանում են ակտիվ համագործակցություն՝ չնայած վերջին տարիների անկմանը՝ քովիդի համաճարակի և այլ դժվարությունների ֆոնին։ Տրուբնիկովի խոսքով՝ համատեղ հրապարակումներն արդեն վերադարձել են համաճարակից առաջ եղած մակարդակին. դրանք տարեկան թողարկվում են ավելի քան 300-ը, իսկ եթե հաշվի առնենք ՑԵՌՆ-ի (CERN) և այլ գիտական ​​կենտրոնների հետ համատեղ աշխատանքները, թիվը գերազանցում է 1000-ը:

Ընդ որում, ՄՀՄԻ-ի հայ աշխատակիցների թիվը զգալիորեն ցածր է պատմական առավելագույնից։ Այժմ նրանք 11-ն են, այդ թվում՝ հինգ գիտությունների թեկնածու և հինգ դոկտոր։ Լավագույն տարիներին Դուբնայում աշխատել է Հայաստանի մինչև 20 ներկայացուցիչ:

Տրուբնիկովն առաջարկել է ամեն տարի ՄՀՄԻ գործուղել մոտ հինգ նոր աշխատակցի: Նրա մտահղացմամբ՝ խոսքը մշտական ​​մեկնման մասին չէ. հետազոտողը կարող է ինստիտուտում անցկացնել երկու-երեք տարի, ստանալ որակավորում, աշխատել միջազգային նախագծերի վրա, այնուհետև վերադառնալ Հայաստան և այստեղ գլխավորել սեփական ուղղությունը կամ լաբորատորիան։

«Պաշտպանվել է, ստացել որակավորում, պատրաստ է լինել լաբորատորիայի կամ թիմի ղեկավար. այստեղ պայմաններ է ստեղծում, վերադառնում և բարձրացնում գիտությունը Հայաստանում», — այսպես է ՄՀՄԻ տնօրենը նկարագրել ենթադրյալ մոդելը:

Նրա խոսքով՝ նման համագործակցության համար ֆինանսական հնարավորություններ կան, իսկ անհրաժեշտ համատեղ նախագծերն արդեն գոյություն ունեն։ Այժմ հիմնական խնդիրը մարդկային ռեսուրսի ավելացումն է։

ՄՀՄԻ-ն ընդլայնում է գիտական ​​օրակարգը

Նոր մասնագետների կարիքը պայմանավորված է նաև նրանով, որ ՄՀՄԻ-ն աստիճանաբար դուրս է գալիս ավանդական բարձր էներգիաների ֆիզիկայի շրջանակներից:

Այսօր ինստիտուտում զարգանում են կյանքի գիտությունները, նյութագիտությունը, քիմիան, տեղեկատվական գիտությունները և հաշվողական մեթոդները: Հենց այս ուղղություններն է Տրուբնիկովը նշել որպես Հայաստանի հետ հետագա համագործակցության առաջնահերթություններ։

Որպես օրինակ՝ նա բերել է մեծ ծավալի գիտական ​​տվյալների հետ աշխատելու ՄՀՄԻ ենթակառուցվածքը: Ինստիտուտն ունի խոշոր հաշվողական համալիր, և Երևանն արդեն միացել է այս ենթակառուցվածքին. Երևանի պետական ​​համալսարանի, Ալիխանյանի անվան ազգային գիտական ​​լաբորատորիայի և այլ կազմակերպությունների հետազոտողները կարող են հաշվողական խնդիրներ ուղարկել Դուբնա:

Կան նաև համատեղ աշխատանքներ բնապահպանական մոնիթորինգի ոլորտում: Գիտնականները հետազոտում են շրջակա միջավայրի աղտոտումը ծանր մետաղներով և ռադիոակտիվ նյութերով, ինչպես նաև օգտագործում ՄՀՄԻ սարքավորումները Հայաստանում հավաքված նմուշների վերլուծության համար:

Առանձին ուղղություն է սեյսմոլոգիան: Հայաստանում տեղադրված են ինկլինոմետրեր, որոնք գրանցում են սեյսմիկ ակտիվության հետ կապված փոփոխությունները։ Նմանատիպ ցանց աստիճանաբար ստեղծվում է նաև այլ տարածաշրջաններում: Տրուբնիկովի խոսքով՝ հետազոտողները հույս ունեն ավելի լավ հասկանալ երկրաշարժերից առաջ և հետո տեղի ունեցող գործընթացները, թեև նման չափումներն օգտագործելու հնարավորությունը երկրաշարժերի մասին նախօրոք զգուշացնելու համար դեռևս մնում է գիտական ​​հետազոտությունների առարկա:

Դուբնայում փնտրում են 119-րդ տարրը և ուսումնասիրում տիեզերական ճառագայթումը

Գլխավոր գիտական ​​նախագծերից մեկը, որի մասին պատմել է Տրուբնիկովը, 119-րդ քիմիական տարրը սինթեզելու փորձն է։ Փորձարկումը մեկնարկել է հունիսի սկզբին Գ. Ն. Ֆլյորովի անվան միջուկային ռեակցիաների լաբորատորիայում, որը երկար տարիներ գլխավորում էր Յուրի Օգանեսյանը։

ՄՀՄԻ տնօրենի խոսքով՝ հետազոտողներն արդեն հասել են փորձի աննախադեպ ճշգրտության՝ մոտ 150 անգամ բարձր, քան այդ տիպի նախորդ սարքավորումներն էին: Այնուամենայնիվ, 119-րդ տարրի միջուկների տրոհման շղթան դեռևս չի հաջողվել հայտնաբերել։

Գիտնականները դիտարկում են նաև այն տարբերակը, երբ օգանեսոնից հետո հաջորդ տարրը կարող է ընդհանրապես անհասանելի լինել: Բայց եթե 119-րդ տարրը գոյություն ունի, և այն հաջողվի ստանալ, փորձը կդառնա պարբերական աղյուսակի ընդլայնման գործում կարևոր դեր խաղացած Օգանեսյանի աշխատանքների շարունակությունը:

Մեկ այլ խոշոր նախագծի հիմքում նեյտրինոյի ուսումնասիրությունն է: Բայկալում աշխատում է հսկայական նեյտրինային հեռադիտակ. դրա դետեկտորը տեղադրված է ջրում՝ մոտ 1,5 կմ խորության վրա, իսկ տեղադրման ընդհանուր չափը մոտենում է խորանարդ կիլոմետրի։ Այն գրանցում է տիեզերական ծագման նեյտրինոներ, այդ թվում՝ մասնիկներ, որոնք կարող են տեղեկատվություն կրել գալակտիկաների ակտիվ միջուկներում տեղի ունեցող գործընթացների մասին:

Անցյալ տարի Չինաստանը պաշտոնապես միացել է նախագծին: Չինացի գործընկերների հետ համատեղ Բայկալում արդեն տեղադրվել են նոր հայտնաբերող տարրեր, իսկ այժմ քննարկվում է տեղադրման հնարավոր ընդլայնումը մինչև 30 խորանարդ կիլոմետր:

Ընդ որում, հեռադիտակը դիտարկվում է ոչ միայն որպես հիմնարար ֆիզիկայի գործիք։ Տրուբնիկովի խոսքով՝ տեղադրումը թույլ է տալիս միաժամանակ տվյալներ ստանալ Բայկալի սեյսմիկ ակտիվության, երկրակեղևում ռադիոակտիվ գործընթացների և ջրի հատկությունների մասին:

Հիմնարար ֆիզիկայից՝ դեպի բժշկություն և արդյունաբերություն

Տրուբնիկովի ներկայացրած նախագծերի զգալի մասը կապված է կիրառական հետազոտությունների հետ։

ՄՀՄԻ-ում մշակվում է դետեկտոր, որն ի վիճակի է հականեյտրինոների հոսքով վերահսկել միջուկային ռեակտորի վառելիքի վիճակը: Այն տեղակայվում է ռեակտորի տակ և թույլ է տալիս տեղեկատվություն ստանալ վառելիքի բաղադրության մասին՝ առանց ռեակտորի աշխատանքին անմիջական միջամտության:

Զարգանում է նաև ռադիոկենսաբանական ուղղությունը։ ՄՀՄԻ-ի բազայի վրա անցկացվում են փորձարկումներ՝ կապված կենսաբանական օբյեկտների վրա տիեզերական ճառագայթման ազդեցության հետ: Ինստիտուտը ռուսական տիեզերական և բժշկակենսաբանական կազմակերպությունների հետ համատեղ նոր հետազոտություններ է նախապատրաստում, այդ թվում՝ ապագա տիեզերական առաքելությունների համար:

Զուգահեռաբար Դուբնայում ստեղծվում է բժշկական պրոտոնային արագացուցիչ: Դրա տրամագիծը մոտ 4 մ է, զանգվածը՝ մոտ 130 տոննա: Տրուբնիկովի խոսքով՝ տեղադրումը պետք է օգտագործվի ինչպես կենսաբանական հետազոտությունների, այնպես էլ հեռանկարում՝ ուռուցքաբանական հիվանդների հետ աշխատելու համար:

ՄՀՄԻ-ի ևս մեկ նոր ծրագիր նախատեսված է առաջիկա հինգ-յոթ տարվա համար և նվիրված է ռադիոքիմիային ու ռադիոկենսաբանությանը: Ինստիտուտը պլանավորում է ստեղծել բազմաֆունկցիոնալ համալիր՝ նոր արագացուցիչով՝ ռադիոնուկլիդներ ստանալու և ռադիոֆարմպրեպարատներ մշակելու համար: Նախագծին արդեն մասնակցում են Ռուսաստանի, Վիետնամի, Հարավային Աֆրիկայի և Կուբայի կազմակերպությունները. ՄՀՄԻ-ն ակնկալում է Հայաստանի, Ղազախստանի և Ուզբեկստանի մասնակցությունը:

Թեմատիկայի նման ընդլայնումը փոխում է նաև Դուբնայի հետ համագործակցության մեջ Հայաստանի հնարավոր դերը։ Եթե ​​նախկինում հիմնական կապերը կառուցվում էին մասնիկների ֆիզիկայի և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների շուրջ, այժմ հայկական համալսարանների և գիտական ​​ինստիտուտների համար ավելի շատ հնարավորություններ են առաջանում միանալու կենսաբանության, քիմիայի, նյութագիտության, բժշկության և հաշվարկների ոլորտների նախագծերին:

Համագործակցության յոթ տասնամյակ

Տրուբնիկովն իր ելույթում զգալի ժամանակ է հատկացրել նաև ՄՀՄԻ-ի և Հայաստանի միջև հարաբերությունների պատմությանը։ Ինստիտուտի արխիվում պահպանվել է 1960 թվականի նամակագրությունը ՄՀՄԻ տնօրեն Դմիտրի Բլոխինցևի և հայկական գիտական ​​դպրոցի հիմնադիրներից մեկի՝ Արտյոմ Ալիխանյանի միջև։ Նամակներում քննարկվում էր Երևանում գիտական ​​ենթակառուցվածքի ստեղծման գործում Դուբնայի մասնակցությունը։

ՄՀՄԻ-ն մասնակցել է 1967 թվականին գործարկված Երևանի ԱՐՈՒՍ օղակաձև արագացուցիչի նախագծմանն ու ստեղծմանը։ Հետագայում համագործակցությունը շարունակվել է այլ փորձարկումներում, իսկ հայ հետազոտողները պարբերաբար այցելել են Դուբնա:

Այս կապերը կարևոր դեր են խաղացել նաև 1990-ական թվականներին։ Տրուբնիկովի խոսքով՝ ՄՀՄԻ-ի հետ համագործակցությունն օգնել է Հայաստանին պահպանել գիտական ​​կապերը և ստեղծել միջազգային հետազոտական ​​կենտրոնների, այդ թվում՝ ՑԵՌՆ-ի հետ փոխգործակցության ուղիներ:

Այսօր ՄՀՄԻ-ն ցանկանում է օգտագործել այս պատմական հիմքը համագործակցության հաջորդ փուլի համար: Դուբնայում արդեն կան ենթակառուցվածք, ֆինանսավորում և միջազգային նախագծեր, իսկ Հայաստանում՝ գիտական ​​դպրոցներ և երիտասարդ հետազոտողներ։ Տրուբնիկովը գլխավոր խնդիր է համարում նոր կադրերի պակասը, որոնք կարող էին կապել այս երկու համակարգերը:

Այդ իսկ պատճառով ՄՀՄԻ-ի ամեն տարի մի քանի նոր հայ մասնագետ գործուղելու առաջարկն այնքան էլ գոյություն ունեցող ծրագրի ընդլայնում չի, որքան համագործակցության բուն մոդելը փոխելու փորձ. գիտնականները պետք է ոչ թե պարզապես մասնակցեն առանձին փորձարկումների, այլ անցնեն միջազգային գիտական ​​միջավայրով, ձեռք բերեն փորձ և դրանով վերադառնան հայկական համալսարաններ ու հետազոտական ​​կենտրոններ: Դուբնայի համար սա միաժամանակ Հայաստանի հետ վաղեմի կապերը պահպանելու և խոշոր միջազգային գիտական ​​նախագծերի մասնակիցների նոր սերունդ ձևավորելու միջոց է: