Նիդերլանդների Դելֆտի տեխնիկական համալսարանի հետազոտողները ցուցադրել են առանձին ատոմի ներսում ատոմային միջուկի մագնիսական վիճակն ուղղակիորեն փոխելու եղանակ։ Դրա համար նրանք օգտագործել են ռադիոհաճախային ազդանշաններ և մոդիֆիկացված սկանավորող թունելային մանրադիտակ։ Արդյունքն անսպասելի է եղել նույնիսկ հենց գիտնականների համար. համաձայն գոյություն ունեցող պատկերացումների՝ կիրառվող էլեկտրական ազդանշանները չպետք է ազդեին միջուկային սպինի վրա։ Հայտնագործությունը կարող է օգնել քվանտային հիշողության մշակման գործում, թեև հայտնաբերված էֆեկտի մեխանիզմը դեռևս առեղծված է մնում։
Մագնիսական դաշտը ատոմի ներսում
Ատոմների մագնիսական հատկությունները պայմանավորված են մասնիկների քվանտային բնութագրով՝ սպինով։ Այն հաճախ համեմատում են փոքրիկ մագնիսական սլաքի հետ, որն ունի որոշակի կողմնորոշում։
Սպինով օժտված են և՛ էլեկտրոնները, և՛ ատոմային միջուկները։ Սակայն էլեկտրոնների ներդրումն ատոմի մագնիսական հատկությունների մեջ զգալիորեն ուժեղ է։ Միջուկային սպինն զգալիորեն թույլ է, փոխարենն ավելի լավ է պաշտպանված արտաքին ազդեցություններից։
Հենց այս առանձնահատկությունն է այն հետաքրքրական դարձնում քվանտային տեխնոլոգիաների մշակողների համար։ Քվանտային տեղեկատվությունը զգայուն է շրջակա միջավայրի հետ փոխազդեցության նկատմամբ. պատահական խանգարումները կարող են խախտել համակարգի վիճակը և հանգեցնել տվյալների կորստի։ Քանի որ միջուկային սպինն ավելի քիչ է ենթարկվում նման ազդեցությունների, այն պոտենցիալ կարող է ծառայել որպես քվանտային տեղեկատվության ավելի կայուն կրող։
Դելֆտի տեխնիկական համալսարանի հետազոտող Սանդեր Օտտեի թիմն ուսումնասիրում է նման հատկությունները հատուկ մոդիֆիկացված սկանավորող թունելային մանրադիտակի միջոցով։ Այս սարքը թույլ է տալիս էլեկտրական ազդանշաններ հաղորդել առանձին ատոմներին չափազանց բարձր ճշգրտությամբ։
Ավելի վաղ գիտնականները հիմնականում աշխատում էին էլեկտրոնային սպինների հետ. դրանք ավելի հեշտ է հայտնաբերել և չափել։ Միջուկային սպինը հաջողվում էր դիտարկել հիմնականում անուղղակիորեն՝ այսպես կոչված գերբարակ փոխազդեցության միջոցով, որը կապում է էլեկտրոնի և միջուկի մագնիսական վիճակները։ Դրա շնորհիվ երկու սպինները կարող են դառնալ քվանտային կապակցված, այսինքն՝ նրանց վիճակները դառնում են փոխկախված։
Ատոմային միջուկի անսպասելի արձագանքը
Նոր աշխատանքում հետազոտության առաջատար հեղինակ Հեստեր Վեննեման և նրա գործընկերները կիրառել են այլ մոտեցում։ Նրանք միաժամանակ մեկ ատոմի վրա են ուղղել երկու անկախ ազդանշան. մեկն ազդել է էլեկտրոնային սպինի վրա, մյուսը կարգավորված է եղել միջուկայինի վրա։
Սա թույլ է տվել առանձին-առանձին ուսումնասիրել համակարգի երկու մասերի վարքագիծը։ Եվ այստեղ գիտնականներն անսպասելիության են բախվել. նույնիսկ այն ժամանակ, երբ էլեկտրոնային և միջուկային սպինները մեծ մասամբ անջատված են եղել, հետազոտողներին միևնույն է հաջողվել է փոխել միջուկային սպինի կողմնորոշումը։
Համաձայն նախկին պատկերացումների՝ նման արդյունք չպետք է լիներ։ Միջուկը չպետք է արձագանքեր սկանավորող թունելային մանրադիտակից եկող էլեկտրական ազդանշաններին։
«Համաձայն մեր պարզ ըմբռնման՝ սա չպետք է տեղի ունենա։ Միջուկային սպինն ընդհանրապես զգայուն չպետք է լինի սկանավորող թունելային մանրադիտակի էլեկտրական ազդանշանների նկատմամբ», — նշել է Օտտեն։
Այսպիսով, փորձը բացահայտել է էլեկտրական ազդանշանների և ատոմային միջուկի մագնիսական վիճակի փոխազդեցության անհայտ մեխանիզմ։ Գիտնականները դեռևս չեն կարողանում ամբողջությամբ բացատրել, թե ինչպես է այն աշխատում։
Սպինների կառավարումը երաժշտական գործիքի լարման սկզբունքով
Վերահսկման նման մակարդակի հասնելու համար հետազոտողները հարմարեցրել են կրկնակի մագնիսական ռեզոնանսի մեթոդը՝ այն կիրառելով առանձին ատոմի նկատմամբ։
Մեթոդի հիմքում ընկած է որոշակի հաճախության ալիքի ազդեցությունը մագնիսական սպինի վրա։ Եթե ազդանշանի հաճախությունը համընկնում է թույլատրված քվանտային անցման հաճախության հետ, սպինի կողմնորոշումը կարող է փոխվել։ Ընդ որում, սպինների տարբեր տեսակներ պահանջում են ազդեցության տարբեր հաճախություններ։
Վեննեման այս գործընթացը համեմատում է կիթառով նվագելու հետ. յուրաքանչյուր լար ունի սեփական նոտան, և որպեսզի ստիպեն վիբրելու հենց դրան, հարկավոր է ընտրել ճիշտ հաճախություն: Նմանապես, գիտնականները պետք է ճշգրտորեն կարգավորեն ազդանշանը, որպեսզի ազդեն կոնկրետ սպինի վրա։
Ատոմի դեպքում միջուկային սպինին համապատասխանող հաճախությունները մոտ 100–1000 անգամ ցածր են, քան էլեկտրոնայինի դեպքում։ Դրա շնորհիվ հետազոտողները կարողացել են կարգավորել երկու ազդանշանն այնպես, որ առանձին-առանձին կառավարեն էլեկտրոնի և միջուկի մագնիսական վիճակները։
Փորձը ցույց է տվել, որ նման մոտեցումը թույլ է տալիս մանիպուլյացիայի ենթարկել միջուկային սպինը առանձին ատոմի մակարդակով՝ շատ ավելի թիրախային, քան նյութի կոլեկտիվ հատկությունների ավանդական չափումների ժամանակ։
Քվանտային հիշողություն ստեղծելու հնարավորություն
Հայտնագործությունը կարող է կարևոր լինել քվանտային հաշվարկների և տեղեկատվության պահպանման համակարգերի զարգացման համար։ Սովորական համակարգիչներում տվյալները ներկայացված են բիթերով, որոնք ընդունում են 0 կամ 1 արժեքներ։ Քվանտային համակարգերն օգտագործում են վիճակներ, որոնք ենթարկվում են քվանտային մեխանիկայի օրենքներին և թույլ են տալիս տեղեկատվությունը կոդավորել սկզբունքորեն այլ կերպ։
Նման համակարգերի գլխավոր տեխնիկական խնդիրներից մեկը քվանտային վիճակի բավականաչափ երկար պահպանումն է, որպեսզի տեղեկատվությունը հնարավոր լինի հուսալիորեն գրանցել, պահել և կարդալ։ Արտաքին ազդեցությունները կարող են քանդել փխրուն քվանտային վիճակները, ուստի հետազոտողները փնտրում են ֆիզիկական համակարգեր, որոնք ավելի լավ են մեկուսացված շրջակա միջավայրից։
Միջուկային սպինները հետաքրքրություն են ներկայացնում հենց արտաքին խանգարումների նկատմամբ իրենց հարաբերական կայունության շնորհիվ։ Եթե սովորենք հուսալիորեն կառավարել դրանք ուղղակիորեն, դա կարող է բացել քվանտային տեղեկատվության գրանցման և ընթերցման նոր եղանակներ։
Այնուամենայնիվ, այս տեխնոլոգիայի հիման վրա գործնական քվանտային հիշողությանը դեռևս երկար ճանապարհ կա։ Առայժմ գիտնականները ցուցադրել են առանձին ատոմի միջուկային սպինը վերահսկելու փորձարարական հնարավորությունը, բայց չեն ստեղծել պատրաստի տվյալների պահպանման համակարգ։
Ավելին, աշխատանքի գլխավոր արդյունքը միաժամանակ դարձել է նոր գիտական առեղծված. ֆիզիկները տեսել են մի էֆեկտ, որը չեն կարողանում բացատրել նախկին մոդելի շրջանակներում։ Ինչպես նշել է Օտտեն, այժմ հետազոտողները ստիպված կլինեն վերադառնալ տեսությանը և հասկանալ տեղի ունեցողի մեխանիզմը։ Հենց նման անսպասելի արդյունքներն են, ըստ նրա, առաջ մղում գիտությունը։
Հետազոտության արդյունքները հրապարակվել են Nature Communications ամսագրում։










