Գնդաձև կայծակի ծագման ամենահետաքրքիր վարկածներից մեկը այս խորհրդավոր երևույթը կապում է ոչ թե պլազմայի առանձին տեսակի, այլ հենց երկրային նյութի հետ։ Այս վարկածի համաձայն՝ սովորական կայծակի պարպումը գոլորշիացնում է հողի մասնիկները, որից հետո դրանք օքսիդանում են և որոշ ժամանակ լուսարձակվում։ Սակայն ֆիզիկոսները դեռևս այս մոդելը չեն համարում գնդաձև կայծակի համընդհանուր բացատրություն։

Խորհրդավոր լուսարձակող գնդեր

Գնդաձև կայծակը մնում է մթնոլորտային ամենադժվար ուսումնասիրվող երևույթներից մեկը։ Սովորաբար ականատեսները նկարագրում են մի լուսարձակող օբյեկտ՝ մի քանի սանտիմետրից մինչև մի քանի տասնյակ սանտիմետր չափով, որը հայտնվում է ամպրոպի ժամանակ կամ սովորական կայծակի հարվածից անմիջապես հետո և գոյություն ունի վայրկյանի բաժիններից մինչև մի քանի վայրկյան։

Խնդիրն այն է, որ վկայությունների մեծ մասը հիմնված է հենց ականատեսների դիտարկումների վրա։ Անսովոր լուսարձակող օբյեկտը հեշտ է շփոթել էլեկտրական աղեղի, կարճ բռնկման, լույսի անդրադարձի կամ նույնիսկ ցանցաթաղանթի վրա մնացած հետպատկերի հետ։

Այդ պատճառով նույնիսկ մանրամասն պատմությունն ինքնին չի կարող համարվել կոնկրետ ֆիզիկական մեխանիզմի գոյության խիստ գիտական ապացույց։

Միևնույն ժամանակ գնդաձև կայծակներ դիտել են ոչ միայն մարդիկ։ Կան նաև գործիքային գրանցումներ, որոնք թույլ են տալիս դրանք անմիջականորեն ուսումնասիրել։

Ինչ տեղի ունեցավ Չինաստանում կայծակի հարվածից հետո

Ամենահայտնի դեպքերից մեկը տեղի է ունեցել Չինաստանում 2012 թվականին և նկարագրվել է հետազոտողների կողմից 2014-ին Physical Review Letters ամսագրում։ Սովորական կայծակի՝ գետնին հարվածելուց հետո գիտնականները միաժամանակ տեսախցիկով և սպեկտրոգրաֆներով արձանագրեցին շարժվող լուսարձակող օբյեկտ։

Առանձնապես կարևոր էր դրա սպեկտրը։ Դրանում հայտնաբերվեցին սիլիցիումի, երկաթի և կալցիումի գծեր՝ տարրեր, որոնք պարունակվում են հողում։

Այս դիտարկումը համահունչ է այն վարկածին, ըստ որի կայծակը հարվածի վայրում կարող է գոլորշիացնել հողի մի մասը։ Առաջացած մասնիկները հետո մտնում են թթվածնի հետ ռեակցիայի մեջ, իսկ դրա ընթացքում անջատվող էներգիան կարող է որոշ ժամանակ պահպանել նյութի լուսարձակումը։

Այսպիսի մեխանիզմը բացատրում է, թե ինչու լուսարձակող օբյեկտը կարող է հայտնվել անմիջապես կայծակի հարվածից հետո և ինչու նրա սպեկտրում հայտնաբերվում են երկրային մակերևույթի տարրեր։

Բայց մեկ դիտարկումը բավարար չէ, որպեսզի այս վարկածը վերջնականապես հաստատված համարվի։

Գնդաձև կայծակը կարող է ունենալ մի քանի մեխանիզմ

Ֆիզիկոսները դիտարկում են նաև այլ հնարավոր բացատրություններ։ Դրանց թվում են պլազմային գոյացություններ, որոնք պահպանվում են արտաքին էլեկտրական կամ էլեկտրամագնիսական դաշտով, միկրոալիքային ճառագայթում, որը պահվում է պլազմային թաղանթի ներսում, նանոմասնիկներից բաղկացած այրվող աերոզոլներ, ինչպես նաև պսակային և մակերեսային էլեկտրական պարպումներ։

Այս երևույթներից որոշները հաջողվել է ստանալ լաբորատորիաներում։ Հետազոտողները ստեղծել են լուսարձակող պլազմային և աերոզոլային գոյացություններ, որոնք արտաքնապես հիշեցնում էին գնդաձև կայծակ։

Սակայն վերահսկվող պայմաններում բնական գնդաձև կայծակին վերագրվող հատկությունների ամբողջությունը վերարտադրել առայժմ չի հաջողվել։

Ինչու հանելուկը մնում է չլուծված

ՌՏՈւ ՄԻՐԷԱ-ի ֆիզիկայի և տեխնիկական մեխանիկայի ամբիոնի ավագ դասախոս Նիկոլայ Զենչենկոյի խոսքով՝ «գնդաձև կայծակ» անվան տակ կարող են թաքնված լինել միանգամից մի քանի տարբեր գործընթացներ։

Հենց այդ պատճառով չինացի հետազոտողների դիտարկումը կարևոր է, բայց խնդիրը ամբողջությամբ չի լուծում։ Այն ցույց է տալիս, որ կայծակի հարվածից հետո հողի գոլորշիացումը իսկապես կարող է ստեղծել լուսարձակող օբյեկտ՝ բնութագրերով, որոնք նման են գնդաձև կայծակի որոշ դիտարկումների։

Սակայն առայժմ անհայտ է, թե արդյոք այս մեխանիզմը բացատրում է բոլոր նման դեպքերը, թե միայն դրանց մի մասը։ Միասնական ֆիզիկական մոդել, որը կկարողանար վերարտադրել գնդաձև կայծակի բոլոր դիտվող հատկությունները և ապացուցել, որ հենց այդպիսի գործընթաց է տեղի ունենում մթնոլորտում, գիտությունը դեռևս չունի։