Հայկական բնական քարը վաղուց դարձել է երկրի կերպարի մի մասը՝ ճարտարապետությունից և հուշարձաններից մինչև փոքր իրեր, որոնք կարող են դառնալ հայկական մշակույթի յուրօրինակ կրողներ երկրի սահմաններից դուրս։ Այսօր այս ոլորտը կապված է ոչ միայն քարի արտադրության և մշակման, այլև հուշանվերային արտադրանքի զարգացման, մշակութային ժառանգության պահպանման և զբոսաշրջության ոլորտի հետ։

Որքա՞ն պահանջված է հայկական արտադրանքը շուկայում, ինչպիսի՞ հնարավորություններ ունեն բնական քարով և հուշանվերներով աշխատող ընկերությունները, և կարո՞ղ է արդյոք այս ոլորտը դառնալ աշխարհում հայկական մշակույթի առաջմղման գործիքներից մեկը։ Այս մասին EconoMix հաղորդման եթերում պատմել է Mane Tiles ընկերության տնօրեն Անժելա Մանուկյանը։

Հակառակ համաշխարհային թրենդին 

Մանուկյանի խոսքով՝ ManeTails ընկերությունը գործում է 2001 թվականից, և սկզբում հիմնական ուղղություններն էին ձեռագործ իրերը և քարե մոզաիկան։ Սակայն մոտ յոթ տարի առաջ ընկերությունը որոշեց դիվերսիֆիկացնել արտադրությունը՝ առաջին հերթին հենվելով այն մասնագետների տաղանդների վրա, որոնք արդեն աշխատում էին ընկերության ներսում՝ նկարիչների, կերամիստների և տարբեր ուղղությունների վարպետների։

«Մենք հասկացանք, որ կարող ենք արտադրել ոչ միայն սալիկ, այլև հուշանվերներ, ինտերիերի առարկաներ և տնային դեկոր։ Միևնույն ժամանակ դրանք կարող են համադրել ազգային զարդանախշերն ու համաշխարհային մշակութային ժառանգության տարրերը», — պատմում է Անժելա Մանուկյանը։ 

Նրա խոսքով՝ ընկերության հայեցակարգը շատ առումներով հակադիր է համաշխարհային մասշտաբով զանգվածային արտադրության միտմանը։ Գլոբալ շուկայի պայմաններում արտադրողները ձգտում են մեծացնել արտադրության ծավալները և նվազեցնել ինքնարժեքը, որպեսզի սպասարկեն հնարավորինս շատ սպառողների։ Արդյունքում ավանդական արհեստագործական արտադրությունները աստիճանաբար անհետանում են։

«Մեզ մոտ մոտեցումն այլ է։ Մենք գործարան ենք, բայց միաժամանակ պահպանում ենք ձեռքի աշխատանքի սկզբունքները։ Նախ՝ ուզում ենք աշխարհին ներկայացնել Հայաստանը որպես տաղանդների երկիր, որտեղ վարպետներն ունեն հմտությունների բարձր մակարդակ և ունակ են ստեղծել եզակի իրեր։ Երկրորդ՝ ուզում ենք այս գործընթացում ներգրավել մեր հասարակությանը՝ այդ թվում նաև որպես սպառողներ։ Եվ ամենակարևորը՝ մենք փորձում ենք վերարտադրել այն մշակույթը, որը նախկինում ունեցել ենք, վերակենդանացնել այդ ժառանգությունը և փոխանցել այն հաջորդ սերունդներին», — ասում է Մանուկյանը։

Ժառանգության և հեղինակային իրավունքի միջև

Ազգային զարդանախշերով արտադրանք ստեղծելիս ընկերությունը բախվում է ոչ միայն դրանց գեղարվեստական մեկնաբանության հարցին, այլև օգտագործվող տարրերի ծագումը հաստատելու անհրաժեշտությանը։ Անժելա Մանուկյանի խոսքով՝ այսօր Հայաստանում չկա միասնական կենտրոնացված համակարգ, որը հստակ կսահմանի, թե որ զարդանախշը կամ տարրն է հայկական և կարող է օգտագործվել որպես այդպիսին։

«Մենք փորձում ենք հնարավորինս ճշգրիտ հասկանալ, թե այս կամ այն տարրն իսկապե՞ս հայկական է, արդյոք այն որևէ արխիվում գրանցվա՞ծ է որպես հայկական։ Սա կարևոր է նաև այն պատճառով, որ մենք բախվում ենք հարևան պետությունների քննադատությանը։ Եվ խնդիրը վերաբերում է ոչ միայն մեզ, այլև բոլոր այն արտադրողներին, որոնք աշխատում են հայկական տարրերի հետ և դրանք ներկայացնում որպես հայկական զարդանախշեր», — ասում է Մանուկյանը։

Առանձին հարց է հեղինակային իրավունքը։ Այն պահպանելու համար ընկերությունը ավելի ու ավելի հաճախ դիմում է մասնագիտացված հաստատությունների, որոնք ունեն հեղինակների և նրանց ժառանգների վերաբերյալ տվյալների բազաներ։ Մասնավորապես խոսքը վերաբերում է Հայաստանի ազգային պատկերասրահին և Գրականության և արվեստի թանգարանին, որոնց միջոցով ընկերությունը կարող է պարզել իրավատերերին և ստանալ ստեղծագործությունների ու մշակութային ժառանգության տարրերի վերարտադրման թույլտվություն։

Միևնույն ժամանակ արդեն գոյություն ունեցող հեղինակային աշխատանքների հետ համընկնման դեպքերը լիովին բացառել հնարավոր չէ։ Եթե հեղինակը առարկում է ստեղծագործության օգտագործման դեմ, ընկերությունը կամ դադարեցնում է դրա վերարտադրությունը, կամ փորձում է համագործակցությունը ձևակերպել հուշագրի կամ համաձայնագրի միջոցով։ Սակայն հեղինակին ֆինանսական փոխհատուցումը միշտ չէ, որ հարմար է. այն մեծացնում է արտադրանքի ինքնարժեքը և, հետևաբար, սահմանափակում դրա վաճառքի հնարավորությունները։

Զբոսաշրջությունը՝ որպես աճի կետ հուշանվեր արտադրողների համար

Մանուկյանի խոսքով՝ վաճառքների մոտ 40–50%-ը բաժին է ընկնում զբոսաշրջությանը։ Այդ պատճառով, նրա կարծիքով, հայկական արտադրողների համար սկզբունքորեն կարևոր է զբոսաշրջիկների համար ստեղծել հենց որակյալ և բովանդակային առումով ճշգրտված արտադրանք։ Չնայած նրան, որ արդեն այսօր զբոսաշրջիկները ձևավորում են այս արտադրանքի պահանջարկի զգալի մասը, զբոսաշրջության ոլորտի հետ խորքային փոխգործակցություն ընկերությունը դեռ չունի։ 

«Ցավոք, այսօր ես տեսնում եմ շատ մեծ քանակով արտադրանք, որը վաճառվում է «վերնիսաժի» ձևաչափով։ Հաճախ դա արտադրանք է, որը ներկայացվում է որպես հայկական հուշանվեր, մինչդեռ իրականում որևէ առնչություն չունի հայկական մշակույթի հետ։ Արդյունքում զբոսաշրջիկը մեր երկրից հեռանում է փոքր-ինչ խաբված զգացումով», — ասում է Մանուկյանը։

Նրա խոսքով՝ խնդիրը շատ ավելի լայն է, քան հուշանվերների շուկան։ Զբոսաշրջությունը մեծապես զգացմունքային ոլորտ է, և մարդու տպավորություններն անմիջականորեն ազդում են այն բանի վրա, թե նա ինչպես է պատմելու երկրի մասին մյուսներին։ Տուն վերադառնալով՝ զբոսաշրջիկը կիսվում է իր տպավորություններով հարազատների, ընկերների և ծանոթների հետ, ուստի կարևոր է, որ նա Հայաստանը լքի լավ հույզերով՝ անկախ նրանից՝ գումար ծախսե՞լ է հուշանվերի, տաքսու, հյուրանոցի, թե մեկ այլ ծառայության վրա։

Այս գործընթացում, Մանուկյանի կարծիքով, կարևոր դեր պետք է ունենան ինչպես հենց ընկերությունները, այնպես էլ զբոսաշրջության զարգացման համար պատասխանատու պետական կառույցները։

Մշակութային արհեստները՝ որպես տնտեսության առանձին ճյուղ

Մանուկյանը կարծում է, որ պետության համար ժամանակն է հուշանվերների, ձեռագործ իրերի և մշակութային ժառանգության հետ կապված արտադրանքի արտադրությունը ընկալել որպես տնտեսության ինքնուրույն ուղղություն։ Այսօր առաջնահերթ ոլորտների շարքում պետությունը նախևառաջ առանձնացնում է տեքստիլը, գինեգործությունը, IT-ն և զարգացման ու մասշտաբավորման վրա կենտրոնացած այլ ոլորտներ։ Սակայն, նրա կարծիքով, կան նաև այլ աճող ուղղություններ, որոնց պարտադիր չէ դառնալ զանգվածային արտադրություն՝ տնտեսական նշանակություն ունենալու համար։

«Դրանք կարող են արդեն իսկ առանձին ճյուղ ներկայացնել թեկուզ միայն այն պատճառով, որ ձևավորում են երկրի դեմքը։ Երբ մենք գալիս ենք Իտալիա, Իսպանիա կամ Պորտուգալիա և այնտեղ տեսնում ենք ձեռագործ իրերի ու հուշանվերների հսկայական քանակ, ոչ ոք հարց չի բարձրացնում, թե արդյոք դրանք զանգվածային արտադրությո՞ւն են։ Պետությունն օգնում է այնպես անել, որ այս արտադրանքը լավ ներկայացված լինի զբոսաշրջիկին», — ասում է Մանուկյանը։

Նրա խոսքով՝ նման իրերը ժամանակի ընթացքում դառնում են կոնկրետ երկրի հետ կապված ասոցիացիաների մի մասը։ Հենց այդպիսի խնդիր, նրա կարծիքով, պետք է դրվի նաև հայկական արտադրողների առջև, որպեսզի զբոսաշրջիկը Հայաստան գալով ոչ թե պարզապես հուշանվեր տանի իր հետ, այլ դրա միջոցով ճանաչի երկրի պատմությունն ու մշակույթը։