նախընտրելի դարձնել
Չիլիում գտնվող Վերա Ռուբինի անվան աստղադիտարանը հեռավոր սառցե օբյեկտ է հայտնաբերել, որը կարող է Արեգակնային համակարգի ամենախոշոր գաճաճ մոլորակներից մեկը լինել։ Նախնական գնահատմամբ՝ դրա տրամագիծը 600-ից 1500 կմ է։ 2026 ED138 անվանումը ստացած օբյեկտը գտնվում է Նեպտունի ուղեծրից այն կողմ՝ Արեգակից մոտ 46 անգամ ավելի հեռու, քան Երկիրը։
Հայտնագործության մասին հայտարարվել է հոկտեմբերի 27-ին։ Առայժմ գիտնականները չեն կարող հաստատել, որ իրենց առջև հենց գաճաճ մոլորակ է. դրա համար անհրաժեշտ է ավելի ճշգրիտ որոշել երկնային մարմնի չափերը։ Եթե ենթադրությունը հաստատվի, այն կհամալրի նման օբյեկտների փոքրաթիվ ցանկը, որում այժմ ընդգրկված են Պլուտոնը, Ցերերան, Էրիսը, Հաումեան և Մակեմակեն։
Գտածո՝ դիտարկումների արխիվում
Օբյեկտը հայտնաբերել է Հարվարդի համալսարանի և Սմիթսոնյան ինստիտուտի աստղաֆիզիկայի կենտրոնի գիտնական Մեթյու Հոլմանը։ Հոկտեմբերի 13-ին նա ստուգում էր Վերա Ռուբինի աստղադիտարանի՝ նախկինում հավաքած տվյալները՝ որոնման ալգորիթմի օգնությամբ, որը մշակել էր գործընկեր Քևին Նեյփիրի հետ համատեղ։
Ծրագիրը Նեպտունի ուղեծրից այն կողմ անսովոր օբյեկտ է հայտնաբերել։ Չնայած Արեգակից հսկայական հեռավորությանը՝ այն այնքան պայծառ էր, որ հիմք տվեց ենթադրելու, թե իր չափերով գերազանցում է հայտնի տրանսնեպտունյան օբյեկտների մեծ մասին։
«Առաջին արձագանքս ուրախ անհավատությունն էր», — պատմել է Հոլմանը։ Նրա խոսքով՝ նման մարմիններ հազվադեպ են հանդիպում, ուստի նա անմիջապես սկսել է ստուգել՝ արդյոք ինքը կամ ալգորիթմը սխալ չեն թույլ տվել։
Հետագա ստուգումը հաստատել է, որ գտածոն իրական է։ 2026 թվականի մարտի 4-ից հուլիսի 11-ն ընկած ժամանակահատվածում աստղադիտակը 20 գիշերվա ընթացքում 30 անգամ գրանցել է 2026 ED138-ը։ Լրացուցիչ տվյալներ են հայտնաբերվել նաև մեկ այլ գործիքի՝ Չիլիում Վիկտոր Բլանկոյի անվան չորսմետրանոց աստղադիտակի վրա տեղադրված Dark Energy Camera տեսախցիկի դիտարկումների արխիվում։ Այն օբյեկտը դիտարկել էր դեռևս 2016 թվականին։
Ինչու օբյեկտը կարող է գաճաճ մոլորակ լինել
Նախնական գնահատականներով՝ 2026 ED138-ի տրամագիծը 600-ից 1500 կմ է։ Նման չափերը թույլ են տալիս ենթադրել, որ երկնային մարմնի սեփական ձգողականությունը կարող էր նրան գրեթե գնդաձև տեսք հաղորդել։
Հենց գնդաձևին մոտ ձև ընդունելու ունակությունն է գաճաճ մոլորակները փոքր աստերոիդներից տարբերակող հիմնական չափանիշներից մեկը։ Սակայն միայն ենթադրվող չափերը բավարար չեն օբյեկտը վերջնականապես դասակարգելու համար։
Դրա տրամագիծը ճշտելու համար աստղագետներին անհրաժեշտ կլինեն ինֆրակարմիր տիրույթում դիտարկումներ։ Մասնավորապես, կարող է օգնել «Ջեյմս Ուեբ» տիեզերական աստղադիտակը, որն ունակ է ուսումնասիրելու սառը, հեռավոր օբյեկտները և ստանալու դրանց ֆիզիկական բնութագրերի գնահատման համար անհրաժեշտ տվյալներ։
Առայժմ 2026 ED138-ը պետք է համարել գաճաճ մոլորակի թեկնածու, այլ ոչ թե այս դասի հաստատված ներկայացուցիչ։
Ուղեծիր՝ Պլուտոնից այն կողմ
Այժմ օբյեկտը գտնվում է Արեգակից մոտ 46 աստղագիտական միավոր հեռավորության վրա։ Մեկ աստղագիտական միավորը համապատասխանում է Երկրի և Արեգակի միջև միջին հեռավորությանը՝ մոտ 150 մլն կմ։ Համեմատության համար՝ Պլուտոնի միջին հեռավորությունը Արեգակից մոտ 40 աստղագիտական միավոր է։
2026 ED138-ի ուղեծիրը Արեգակնային համակարգի հարթության նկատմամբ թեքված է մոտ 25 աստիճանով։ Հետազոտողների կարծիքով՝ նման դիրքը կարող է լինել Նեպտունի հետ գրավիտացիոն փոխազդեցության հետևանք, որը փոխել է օբյեկտի հետագիծը։
Տրանսնեպտունյան մարմիններն առանձնահատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում աստղագետների համար. դրանք գտնվում են Արեգակնային համակարգի արտաքին սառը շրջաններում և կարող են տեղեկություններ պահպանել դրա վաղ պատմության մասին։ Դրանց ուղեծրերի և չափերի ուսումնասիրությունն օգնում է հասկանալ, թե ինչպես են ձևավորվել և տեղաշարժվել սառցե մարմինները մեր մոլորակային համակարգի ծայրամասերում։
Աստղադիտարան, որը տասը տարի նոր աշխարհներ է որոնելու
Հայտնագործությունը դարձավ օրինակներից մեկը, թե ինչպես են երկնքի լայնածավալ հետազոտությունները թույլ տալիս գտնել նախկինում աննկատ մնացած օբյեկտներ։ Վերա Ռուբինի անվան աստղադիտարանը գտնվում է Չիլիի հյուսիսում՝ Սերո Պաչոն լեռան վրա։ Դրա գլխավոր հայելու տրամագիծը 8,4 մ է, իսկ 3,2 գիգապիքսել թույլատրությամբ տեսախցիկը համարվում է աստղագիտության համար ստեղծված ամենամեծ թվային տեսախցիկը։
Legacy Survey of Space and Time (LSST) տասնամյա նախագծի շրջանակում աստղադիտարանը մի քանի օրը մեկ լուսանկարելու է ամբողջ հարավային երկինքը։ Հաջորդական լուսանկարները գիտնականներին թույլ կտան հետևել երկնային մարմինների տեղաշարժերին և Արեգակնային համակարգի մանրամասն պատկերը կազմել։
Ռուբինի աստղադիտարանն արդեն հայտնաբերել է ավելի քան 11 հազար նոր աստերոիդ։ Առաջիկա տարիներին դրա դիտարկումները կարող են օգնել Նեպտունի ուղեծրից այն կողմ այլ խոշոր մարմիններ գտնել, այդ թվում՝ գաճաճ մոլորակների նոր թեկնածուներ։
«Եթե գաճաճ մոլորակի կարգավիճակը հաստատվի, ED138-ը կմիանա աշխարհների մի շատ փոքր ընտանիքի», — նշել է Հոլմանը։ Նրա խոսքով՝ տասը տարվա ընթացքում ամբողջ հարավային երկնքի կրկնվող դիտարկումները թույլ կտան հայտնաբերել օբյեկտներ, որոնք նախկինում դուրս էին մնացել աստղագիտական հետազոտությունների ընդգրկումից։
Առայժմ 2026 ED138-ի վերջնական դասակարգումը մնում է բաց հարց։ Բայց նույնիսկ եթե օբյեկտը գաճաճ մոլորակի կարգավիճակ չստանա, դրա հայտնաբերումը ցույց է տալիս, թե դեռ որքան շատ բան կա իմանալու Արեգակնային համակարգի հեռավոր ծայրամասերի մասին։
