Մարդիկ պատրաստ են ընդունել, որ արհեստական բանականությունը նկատում է շուրջը տեղի ունեցողը և արձագանքում է միջավայրին, սակայն շատ ավելի հազվադեպ են այն օժտում գիտակցությամբ։ Այս եզրակացությանն են եկել Մյունխենի Լյուդվիգ Մաքսիմիլիան համալսարանի (LMU) հետազոտողները։ Մոտ 1100 մասնակցով փորձերում նույնիսկ ամենաարձագանքող ԱԲ-ն գնահատվել է որպես ավելի քիչ գիտակից, քան ամենաքիչ արձագանքող մարդը, թեև նկարագրված իրավիճակներում նրանց վարքը նույնն էր։

Cognition ամսագրում հրապարակված հետազոտությունը ցույց է տալիս, որ մեքենայական ինտելեկտը գնահատելիս կարևոր են ոչ միայն դիտարկվող գործողությունները, այլև այն բառերը, որոնցով մարդիկ նկարագրում են համակարգի ներքին կյանքը, հայտնում է Sciencedaily-ն։

Մեկ փորձ՝ մտքի մասին երկու տարբեր պատկերացում

Հետազոտությունը ղեկավարել է LMU-ի գիտակցության փիլիսոփայության ամբիոնի ներկայացուցիչ Լուի Լոնգինը։ Գործընկերների հետ միասին նա մասնակիցներին առաջարկել է գնահատել կերպարների, որոնք տարբեր կերպ էին արձագանքում շրջակա միջավայրին։ Ոմանք գրեթե չէին արձագանքում արտաքին ազդանշաններին, մյուսներն ավելի ակտիվ էին փոխազդում աշխարհի հետ՝ օրինակ արձագանքում էին ձայներին կամ ճանաչում շրջապատողների հուզական վիճակը։

Մեկ խմբին պատմում էին արհեստական գործակալների մասին, մյուսին՝ մարդկանց։ Ընդ որում, իրավիճակների նկարագրություններն ու կերպարների վարքը համընկնում էին. փոխվում էր միայն այն, թե ով էր գործող սուբյեկտը՝ մարդը, թե ԱԲ-ն։

Այնուհետև մասնակիցները գնահատում էին, թե որքանով է յուրաքանչյուր կերպար օժտված գիտակցությամբ և որքան լավ է գիտակցում իր շուրջը տեղի ունեցողը։

Պարզվել է, որ միջավայրին ակտիվ արձագանքը բարձրացնում էր գնահատականները երկու դեպքում էլ։ Սակայն երբ խոսքը վերաբերում էր հենց գիտակցությանը, մարդկանց և մեքենաների միջև կտրուկ խզում էր առաջանում։ Նույնիսկ ամենաարձագանքող ԱԲ համակարգերը ստանում էին ավելի ցածր գնահատականներ, քան արտաքին իրադարձություններին նվազագույն արձագանք ունեցող մարդիկ։

Այլ կերպ ասած՝ նույն վարքը մասնակիցներին չէր ստիպում մարդկային և արհեստական միտքը հավասարարժեք համարել։

Ինչու գիտակցվածությունն ու գիտակցությունը նույնը չեն

Առանձնապես հետաքրքիր է եղել մեկ այլ հասկացության՝ գիտակցվածության հետ կապված արդյունքը։ Երբ մասնակիցներին հարցնում էին, թե որքանով է կերպարը գիտակցում շրջակա իրավիճակը, մարդկանց և ԱԲ-ի գնահատականները շատ ավելի մոտ էին դառնում միմյանց։

Հետազոտողները ենթադրում են, որ պատճառը հենց բառերի նշանակության մեջ է։ Գիտակցվածությունը կարելի է հասկանալ համեմատաբար չեզոք կերպով՝ որպես տեղեկատվություն նկատելու, ազդանշաններ ճանաչելու և տեղի ունեցողին արձագանքելու ունակություն։ Իսկ գիտակցությունը ենթադրում է ավելի խորքային մի բան՝ սուբյեկտիվ փորձ, ներքին ապրումներ և սեփական հոգեկան կյանքի առկայություն։

Այդ պատճառով մարդուն ավելի հեշտ է ասել, որ ԱԲ-ն նկատում է իր շուրջը փոփոխությունները կամ ճանաչում է զրուցակցի հույզերը, քան պնդել, թե համակարգը գիտակցություն ունի մարդկային իմաստով։

«Մարդիկ միանգամայն պատրաստ են ասել, որ ԱԲ-ն ինչ-որ բան նկատում է և գիտակցում է շրջակա իրավիճակը։ Բայց երբ խոսքը հասնում է գիտակցությանը, նրանք հստակ սահման են անցկացնում», — նշում է Լոնգինը։

Միևնույն ժամանակ հետազոտությունն ուսումնասիրել է մարդկանց պատկերացումները գիտակցության մասին, ոչ թե մեքենաների մոտ գիտակցության առկայությունը կամ բացակայությունը։ Այն թույլ չի տալիս պարզել, թե արդյոք ժամանակակից ԱԲ համակարգերը ունակ են սուբյեկտիվ ապրումներ ունենալ։

Ինչու ԱԲ-ի նկարագրության լեզուն կարևոր նշանակություն ունի

Նեյրոցանցերի զարգացմանը զուգընթաց մարդիկ ավելի ու ավելի հաճախ են դրանց գործողությունները նկարագրում մարդկային բառերով՝ խոսելով մոդելների մտադրությունների, ծրագրերի, կասկածների և նույնիսկ բարոյական սկզբունքների մասին։ Նման նկարագրությունը կարող է հարմար լինել, սակայն պարտադիր չէ, որ այն ճշգրիտ արտացոլի համակարգի կառուցվածքը։

Փիլիսոփա Օֆելիա Դերոյի կարծիքով, որը հետազոտության հեղինակներից մեկն է, մարդիկ կարող են օգտագործել սովորական հոգեբանական հասկացություններ պարզապես այն պատճառով, որ ԱԲ-ն նկարագրելու համար իրենց ավելի համապատասխան բառեր չեն հերիքում։ Մեքենաները սովորում են խոսել և գործել մարդկանց նման, ուստի մարդակերպ ձևակերպումները բնականաբար են առաջանում։

Հետազոտության համահեղինակ Բահադոր Բահրամին ուշադրություն է հրավիրում այն փաստի վրա, որ ընկերություններն ու լրագրողները հաճախ օգտագործում են ԱԲ-ի հնարավորությունների չափազանցված նկարագրություններ՝ մոդելներին վերագրելով ինքնուրույն մտադրություններ և բարոյական տատանումներ։ Մինչդեռ մարդկանց առօրյա դատողությունները ավելի ընտրողական են լինում. նրանք պարտադիր չէ, որ արհեստական համակարգերն ու մարդկային միտքը նույն աստիճանի վրա դնեն։

Բառերի ընտրությունը կարող է փոխել ընկալումը։ Եթե խոսքը գիտակցվածության մասին է, մարդու և մեքենայի միջև տարբերությունները գնահատականներում գրեթե վերանում են։ Իսկ եթե խոսքը գիտակցության մասին է, սահմանը դառնում է զգալիորեն ավելի հստակ։

Վարքը դեռ չի ապացուցում ներքին փորձի առկայությունը

Հետազոտության արդյունքները կարևոր են այն ֆոնին, որ ժամանակակից ԱԲ համակարգերը գնալով ավելի համոզիչ են ընդօրինակում մարդկային հաղորդակցությունն ու արձագանքները։ Սակայն երկխոսություն վարելու, հույզեր ճանաչելու կամ համապատասխան պատասխան ընտրելու ունակությունն ինքնին դեռ չի ապացուցում, որ համակարգը ինչ-որ բան ապրում է։

Միևնույն ժամանակ փորձի մասնակիցների գնահատականները նույնպես չի կարելի վերջնական պատասխան համարել մեքենայական գիտակցության մասին փիլիսոփայական հարցին։ Դրանք ցույց են տալիս, թե ինչպես են մարդիկ ընկալում ԱԲ-ն, այլ ոչ թե այն, թե ինչ է տեղի ունենում հենց մոդելների ներսում։

Աշխատանքի գլխավոր եզրակացությունը վերաբերում է հենց մարդկային ընկալմանը. մենք կարող ենք ընդունել, որ ԱԲ-ն ունակ է նկատել և մշակել տեղի ունեցողը, բայց չենք շտապում այն գիտակից էակ համարել, նույնիսկ երբ դրա վարքը չի տարբերվում մարդկայինից։ Իսկ այն, թե որքան հեշտությամբ ենք մենք անցկացնում այս սահմանը, մեծապես կախված է նրանից, թե ինչ բառերով ենք նկարագրում արհեստական բանականության հնարավորությունները։