2006 թվականի օգոստոսին Միջազգային աստղագիտական միությունը ձայների մեծամասնությամբ Պլուտոնին զրկեց լիարժեք մոլորակի կարգավիճակից: Այդ ժամանակվանից անցել է ուղիղ քսան տարի, իսկ այս որոշման շուրջ վեճերը չեն լռում: Որոշ գիտնականներ շարունակում են պնդել, որ Պլուտոնն իսկական մոլորակ է: Մյուսները 2006 թվականի դասակարգումը համարում են լիովին հիմնավորված: Իսկ լայն հասարակայնությունը տեղի ունեցածը մինչ օրս ընկալում է որպես անարդար «պաշտոնանկություն»:

Ինչպես Պլուտոնը կորցրեց կարգավիճակը

2000-ականների սկզբին Նեպտունի ուղեծրից այն կողմ՝ Կոյպերի գոտում, արդեն գտնում էին Պլուտոնին նման օբյեկտներ: Վճռորոշ դարձավ 2005 թվականին Էրիդայի՝ մոտավորապես նույն չափսի մարմնի հայտնագործումը: Եթե Էրիդան մոլորակ չէ, ապա ինչու՞ պետք է Պլուտոնը մնա մոլորակ: 2006 թվականին ՄԱՄ-ի գլխավոր ասամբլեայում երկար քննարկումներից հետո ընդունեցին սահմանում, համաձայն որի մոլորակը պետք է.

  • լինի բավականաչափ զանգվածեղ, որպեսզի ընդունի գնդաձև տեսք,
  • պտտվի Արեգակի շուրջ,
  • «մաքրած» լինի իր ուղեծրի շրջակայքը այլ մարմիններից:

Պլուտոնը չկատարեց երրորդ կետը: Նրա ուղեծիրը հատվում է Նեպտունի ուղեծրի հետ, իսկ շուրջը լիքն են Կոյպերի գոտի նմանատիպ օբյեկտներ: Արդյունքում Պլուտոնը դարձավ գամճ մոլորակ և ստացավ նույնիսկ 134340 փոքր մոլորակի համարը, ինչպես աստերոիդները:

Գիտական արգումենտներ «կողմ» և «դեմ»

Սենթ Լուիսի Վաշինգտոնի համալսարանի մոլորակագետ Փոլ Բիրնը վստահ է՝ Պլուտոնը մոլորակ է: Ավելին, նրա կարծիքով, մոլորակներ պետք է համարել նաև այլ խոշոր մարմինները՝ Ցերերան, Էրիդան, Մակեմակեն, Հաումեան, ինչպես նաև խոշոր արբանյակները, օրինակ՝ մեր Լուսինը: Բիրնի համար գլխավոր չափանիշը երկրաֆիզիկականն է: Եթե մարմինը բավականաչափ մեծ է, որպեսզի ձգողականությունը նրան դարձնի կլոր, և ներսում տեղի ունենա նյութի տարբերակում, ապա այն ընդունակ է ակտիվ երկրաբանության՝ հրաբխականություն, մթնոլորտի ձևավորում, սառցադաշտեր, մագնիսական դաշտեր: Հենց նման գործընթացներ է New Horizons-ը հայտնաբերել Պլուտոնի վրա 2015 թվականին՝ ազոտային սառցադաշտեր, լեռներ, բարդ մթնոլորտ: ՄԱՄ-ի սահմանման երրորդ կետի քննադատները նշում են դրա տրամաբանական ճեղքերը: Նեպտունը նույնպես ամբողջությամբ չի «մաքրել» իր ուղեծիրը. նրա կողքով ճանապարհորդում է Պլուտոնը: Երկիրը մինչ օրս տարածությունը կիսում է մերձերկրյա աստերոիդների հետ: Իսկ ի՞նչ անել որբ-մոլորակների (որբուկների) հետ, որոնք ընդհանրապես չեն պտտվում աստղերի շուրջ: Մյուս կողմից, եթե մոլորակ համարենք յուրաքանչյուր կլորավուն օբյեկտ, ապա Արեգակնային համակարգում դրանք կարող են հարյուրավոր լինել: Որոշ աստղագետներ գտնում են, որ այդ դեպքում Պլուտոնը պարզապես կկորչի բազմաթիվ նմանատիպ մարմինների մեջ: Որպես գամճ մոլորակ նա մնում է օբյեկտների ամբողջ դասի «առաջատարը»:

Ինչու են մարդիկ մինչ օրս վիճում

Գիտական վեճը պատմության միայն մի մասն է: Շատերի համար Պլուտոնը մանկության տարիներին յուրացրած աշխարհի պատկերի մի մասն է: Ինը մոլորակներ, հիշելու համար բանաստեղծական տողեր, Արեգակնային համակարգի մոդելները դպրոցական կաբինետներում: Երբ սովորական սխեման անսպասելիորեն փոխում են, առաջանում է զգացողություն, որ մարդուց խլել են ինչ-որ կարևոր բան: Հոգեբանները նշում են. մարդիկ դիմադրում են ոչ այնքան վերադասակարգման փաստին, որքան այն զգացողությանը, որ անսասան համարվող գիտելիքը ժամանակավոր է ստացվել: Պլյուս աշխատում է «թույլին երկրպագելու» էֆեկտը: Պլուտոնը փոքր է, հեռու, «վիրավորված»՝ նրան հեշտ է ընկալել որպես թերագնահատված հերոսի: Հետաքրքիր է, որ գամճ մոլորակի կարգավիճակը ամենևին էլ չի դարձրել Պլուտոնին պակաս հանրաճանաչ: Ընդհակառակը, նրա շուրջ ձևավորվել է իր մշակութային խորշը: Լոուելի աստղադիտարանում, որտեղ Քլայդ Թոմբոն 1930 թվականին հայտնաբերեց Պլուտոնը, մինչ օրս անցկացնում են «I Heart Pluto» փառատոնը:

Նշանակություն ունի՞ արդյոք, թե ինչպես նրան կանվանենք

Գիտական տեսանկյունից՝ այո: Դասակարգումն օգնում է համեմատել օբյեկտները և հասկանալ, թե ինչպես է ձևավորվել Արեգակնային համակարգը: Բայց ինքնին պիտակը Պլուտոնը չի դարձնում ավելի կամ պակաս հետաքրքիր: New Horizons-ը ցույց տվեց բարդ, կենդանի աշխարհ՝ երկրաբանությամբ, մթնոլորտով և նույնիսկ ենթասառցային օվկիանոսի ակնարկներով: Այս աշխարհը ոչ մի տեղ չի կորչի, անկախ նրանից, թե մենք նրան կանվանենք մոլորակ, գամճ մոլորակ, թե ինչ-որ այլ կերպ: Հնարավոր է, խնդիրը ոչ թե Պլուտոնի, այլ հենց «մոլորակ» բառի մեջ է: Այն հայտնվել է հազարավոր տարիներ առաջ, երբ մարդիկ դեռ չէին հասկանում այս «թափառող աստղերի» բնույթը: Այսօր մենք հայտնաբերում ենք ամենատարբեր տեսակների աշխարհներ, և հին հասկացությունը պարզապես չի հասցնում իրականության հետևից:

Կարճ ասած

Քսան տարի առաջ Պլուտոնին զրկեցին մոլորակի կարգավիճակից, որովհետև նա չէր «մաքրել» իր ուղեծրի շրջակայքը: Այդ ժամանակվանից վեճերը չեն դադարում. որոշ գիտնականներ ՄԱՄ-ի սահմանումը համարում են անհաջող և առաջարկում են վերադարձնել կարգավիճակը երկրաֆիզիկական հատկանիշների հիման վրա, մյուսները տեսնում են տրամաբանություն ընթացիկ դասակարգման մեջ: Զուգահեռաբար, հասարակայնությունը շարունակում է ընկալել 2006 թվականի որոշումը որպես անարդար «պաշտոնանկություն»՝ մեծապես կարոտախտի և «վիրավորվածին» կարեկցելու էֆեկտի պատճառով: Ինքը՝ Պլուտոնը, ընդ որում, մնում է Արեգակնային համակարգի ամենահետաքրքիր օբյեկտներից մեկը, անկախ նրանից, թե ինչպես ենք նրան անվանում: