Դեռ վերջերս Հայաստանը հազիվ թե անվանեին հաշվողական ենթակառուցվածքների համաշխարհային շուկայի նկատելի խաղացող: Այժմ Հրազդանում կառուցվում է «Firebird» AI-ֆաբրիկան, որը մինչև 2027 թվականի վերջը պետք է ստանա Nvidia-ի ավելի քան 70 հազար արագացուցիչ և մոտ 300 ՄՎտ ենթակառուցվածքային հզորություն: Nvidia-ն նախագիծն անվանում է ԱՊՀ-ում խոշորագույն AI-ֆաբրիկան, հայտնում է Bloomberg-ը:

Բայց «Firebird»-ի պատմությունը միայն տվյալների կենտրոնի (դատա-կենտրոնի) և դեֆիցիտային GPU-ների մասին չէ: Ինչպես պարզվել է The Wall Street Journal-ի հրապարակումից, Nvidia-ի առաջատար չիպերին Հայաստանի հասանելիությունը դարձել է տնտեսական խթաններից մեկը, որոնք ամերիկացի բանակցողներն օգտագործել են 2025 թվականի օգոստոսին Վաշինգտոնում հայ-ադրբեջանական նախնական խաղաղ համաձայնեցմանը հանգեցրած գործընթացում: Խոսքը այսպես կոչված «չիպային դիվանագիտության» արտասովոր օրինակի մասին է, երբ հաշվողական տեխնոլոգիաներին հասանելիությունը դառնում է արտաքին քաղաքականության գործիք:

Բուն Հայաստանի համար սա նշանակում է շատ ավելին, քան ևս մեկ խոշոր տվյալների կենտրոնի հայտնվելը: Երկիրը փորձում է օգտագործել էլեկտրոնիկայի և միկրոսխեմաների մշակման ոլորտում ունեցած վաղեմի կարողությունները, սփյուռքը և ամերիկյան տեխնոլոգիական ընկերությունների հետ հարաբերությունները, որպեսզի տեղ զբաղեցնի համաշխարհային ԱԲ ձևավորվող ենթակառուցվածքում:

Խորհրդային էլեկտրոնիկայից մինչև AI-ֆաբրիկա

Հայաստանն ունի փոքր երկրի համար արտասովոր տեխնոլոգիական պատմություն: Դեռ խորհրդային ժամանակներում հանրապետությունը ԽՍՀՄ էլեկտրոնիկայի և հաշվողական տեխնիկայի կենտրոններից մեկն էր: Միության փլուզումից հետո այս արդյունաբերական բազան նշանակալիորեն փոխվեց, բայց ճարտարագիտության (ինժեներիայի) և ԾԱ (ծրագրային ապահովման) մշակման ոլորտում կադրային ներուժը պահպանվեց:

Առանցքային ուղղություններից մեկը դարձավ միկրոսխեմաների նախագծումը (դիզայնը): Երկրում աշխատում է Synopsys-ի հայաստանյան ստորաբաժանումը, իսկ տեխնոլոգիական էկոհամակարգն աստիճանաբար կապվեց ամերիկյան խոշոր ընկերությունների հետ: Հենց այս ֆոնին 2019 թվականին վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն այցելեց Սանտա Կլարայում գտնվող Nvidia-ի կենտրոնակայան: Այն ժամանակ գեներատիվ ԱԲ-ն դեռ մասսայական երևույթ չէր դարձել, իսկ ChatGPT-ն գոյություն չուներ:

2022 թվականին Nvidia-ն գրասենյակ բացեց Հայաստանում: ՈւկրԱԲնա Ռուսաստանի լայնամասշտաբ ներխուժման սկզբից հետո ընկերությունը Երևան տեղափոխեց Մոսկվայի գրասենյակի ճարտարագետների մի մասին: Մեկ տարի անց Հայաստան այցելեց Nvidia-ի գլխավոր տնօրեն Ջենսեն Հուանգը: «Firebird»-ի հիմնադիր Ռազմիգ Հովագիմյանի խոսքով՝ հենց այս շփումներն էին, որ հետագայում օգնեցին ձևավորել նախագծի հիմքը:

Սակայն դեպի խոշոր AI-ենթակառուցվածք ճանապարհը պարզ չստացվեց: 2024 թվականին հայկական պետական համալսարանական նախագծին ավելի քան կես տարվա բանակցություններից հետո հաջողվեց ստանալ ամերիկյան արտահանման լիցենզիաներ Nvidia H100-ի 64 արագացուցիչների համար: Այդ պահին դա տարածաշրջանում նմանատիպ խոշորագույն հաշվողական նախագիծն էր:

Այս փորձը կարևոր ստացվեց ոչ միայն բուն չիպերի պատճառով: Հայաստանին պետք եղավ սովորել կառուցել ժամանակակից հաշվողական համակարգերի պահանջներին համապատասխանող ենթակառուցվածք և միաժամանակ գլուխ հանել բարձր արտադրողականությամբ արագացուցիչների արտահանման ամերիկյան կանոններից: Ստացված կարողությունները հետագայում պիտանի եղան արդեն զգալիորեն ավելի մասշտաբային նախագծերի համար:

Ինչու Nvidia-ի չիպերը հայտնվեցին դիվանագիտության կազմում

Այստեղ սկսվում է պատմության ամենաարտասովոր մասը:

Առաջատար AI-արագացուցիչների արտահանման ամերիկյան սահմանափակումները մտցվել էին դեռ Ջո Բայդենի վարչակազմի օրոք: Հայաստանը երկար ժամանակ գտնվում էր այն երկրների շարքում, որոնց համար առավել արտադրողական AI-չիպերի մատակարարումները պահանջում էին ԱՄՆ հատուկ թույլտվություն: Վաշինգտոնը վախենում էր, որ ամերիկյան տեխնոլոգիաները կարող են երրորդ երկրների միջոցով հայտնվել Ռուսաստանում:

Այս մտավախությունները դատարկ տեղից չէին առաջացել. Հայաստանը մնում է Մոսկվայի գլխավորած Եվրասիական տնտեսական միության մասնակից և ձևականորեն պահպանում է դաշնակցային հարաբերությունները Ռուսաստանի հետ: Ընդ որում, 2023 թվականից Երևանը սկսեց խստացնել Ռուսաստան էլեկտրոնիկայի արտահանման սահմանափակումները և միաժամանակ ավելի ակտիվորեն զարգացնել կապերը ԱՄՆ-ի և Եվրոպայի հետ:

2025 թվականին «Firebird»-ը հայցեց Nvidia GPU-ների մատակարարման թույլտվություն Հրազդանում ապագա տվյալների կենտրոնի համար: WSJ-ի տվյալներով՝ սկզբնապես խոսքը գնում էր մոտ 6 հազար արագացուցիչների մասին: Նույն թվականի հունիսին ԱՄՆ հատուկ բանագնաց Ստիվ Ուիթքոֆի թիմը պատրաստեց փաստաթուղթ, որում «Firebird»-ին չիպերի մատակարարման լիցենզիաները ֆիգուրացնում էին որպես Հայաստանի համար ավելի լայն տնտեսական փաթեթի տարրերից մեկը՝ Ադրբեջանի հետ խաղաղության շուրջ բանակցությունների շրջանակում:

2025 թվականի օգոստոսին Վաշինգտոնում Դոնալդ Թրամփի, Նիկոլ Փաշինյանի և Իլհամ Ալիևի հանդիպումից հետո ԱՄՆ-ն թույլատրեց առաջատար արագացուցիչների զգալիորեն ավելի մեծ քանակի մատակարարումներ: WSJ-ի տվյալներով՝ խոսքը գնաց Nvidia-ի տասնյակ հազարավոր չիպերի մասին, ներառյալ GB300-ը: 2026 թվականի փետրվարին ԱՄՆ փոխնախագահ Ջեյ Դի Վենսը հրապարակավ հայտնեց Հայաստան բարձր արտադրողականությամբ Nvidia-չիպերի մատակարարման թույլտվությունների տրամադրման մասին:

Կարևոր է, որ չիպերի և դիվանագիտական բանակցությունների միջև բուն կապը մինչև WSJ-ի հրապարակումը հրապարակայնորեն մանրամասնորեն չէր բացահայտվում: Ադրբեջանական կողմն իր հերթին հայտարարեց, որ տնտեսական խթաններ իրեն համաձայնագիր կնքելու համար պետք չէին: Ուստի ավելի ճիշտ է խոսել չիպերի մասին որպես ամերիկյան բանակցային ռազմավարության գործիքներից մեկի, այլ ոչ թե համաձայնությունների հասնելու միակ պատճառի մասին:

Ինչ են կառուցում Հրազդանում

2026 թվականի օգոստոսին «Firebird»-ը պաշտոնապես գործարկեց իր AI-ֆաբրիկան Հրազդանում: Ընկերության պլանով՝ մինչև 2027 թվականի վերջը ենթակառուցվածքը պետք է մասշտաբավորվի մինչև Nvidia Blackwell-ի և Rubin-ի ավելի քան 70 հազար արագացուցիչների և մոտ 300 ՄՎտ հզորության: Nvidia-ն օբյեկտն անվանում է ԱՊՀ տարածաշրջանում խոշորագույն AI-ֆաբրիկան:

Սա արդեն սովորական տվյալների կենտրոն չէ, որտեղ կարելի է պարզապես տեղադրել սերվերներ: Ժամանակակից AI-ենթակառուցվածքը պահանջում է միաժամանակ ահռելի քանակությամբ հաշվողական արագացուցիչներ, բարձր արագությամբ ցանց, տվյալների պահպանման համակարգեր, սնուցում և հովացում:

«Firebird»-ն օգտագործում է Nvidia DSX հարթակը, որը միավորում է հաշվարկները, ցանցային ենթակառուցվածքը, էլեկտրասնուցումը և հովացումը միասնական համակարգի մեջ: Հրազդանի օբյեկտի համար Nvidia-ն նշում է նաև Dell Technologies-ի սարքավորումները, Schneider Electric-ի էլեկտրասնուցման համակարգերը և Vertiv-ի հովացման ենթակառուցվածքը:

Ընդ որում, խոսքը միայն Blackwell-ի մասին չէ: «Firebird»-ի պլաններում է օգտագործել նաև Nvidia Rubin-ի նոր սերունդը: Ընկերությունը հույս ունի հայկական հարթակը վերածել ամպային ենթակառուցվածքի, որից կկարողանան օգտվել մշակողներն ու ընկերությունները ինչպես երկրի ներսում, այնպես էլ արտասահմանում:

Առաջին միջազգային հաճախորդներից մեկն արդեն դարձել է Perplexity-ն, որն օգտագործում է «Firebird»-ի ենթակառուցվածքն իր ԱԲ-ծառայությունների համար:

Ընդ որում, հաշվողական հզորությունների մոտ մեկ հինգերորդ մասը, նախագծի ելակետային տվյալների համաձայն, նախատեսված է Հայաստանի ներսում օգտագործման համար՝ համալսարանների, հետազոտողների, պետական struktura-ների (կառույցների) և տեղական ստարտափների կողմից: Մնացած հզորությունները նախատեսված են միջազգային հաճախորդների համար:

Հենց սա է տարբերում նախագիծը պարզապես ևս մեկ առևտրային տվյալների կենտրոնի կառուցումից: Հայաստանը հնարավորություն է ստանում օգտագործել հաշվողական ենթակառուցվածքի մի մասն իր սեփական խնդիրների համար՝ առանց ամեն մի խոշոր ԱԲ-նախագիծ երկրի սահմաններից դուրս ուղարկելու:

Ինչու է փոքր երկրին անհրաժեշտ այսքան հաշվարկ

Մոտ երեք միլիոն բնակչություն ունեցող պետության համար 70 հազար ժամանակակից արագացուցիչները տեսք ունեն մի մասշտաբի, որը նշանակալիորեն գերազանցում է սովորական ներքին շուկայի պահանջմունքները:

Բայց նախագծի իմաստը հենց այդ շուկայով չսահմանափակվելն է:

Nvidia-ն AI-ֆաբրիկաները նկարագրում է որպես ենթակառուցվածք, որն անհրաժեշտ է ԱԲ-մոդելների ուսուցման, լրացուցիչ ուսուցման (վերապատրաստման) և գործարկման համար: Հայաստանի դեպքում սա նշանակում է տեղական խնդիրների համար մոդելներ և ծառայություններ ստեղծելու, հայերեն լեզվով աշխատելու, գիտական հետազոտություններ անցկացնելու և ստարտափներին հաշվողական ռեսուրսներ տրամադրելու հնարավորություն: Միաժամանակ նույն կլաստերը կարող է սպասարկել արտասահմանյան ընկերություններին:

Ստացվում է յուրօրինակ խաղադրույք հաշվարկների արտահանման վրա: Հայաստանը կարող է վաճառել ոչ միայն ծրագրային ապահովում կամ մշակողների ծառայություններ, այլև բուն հասանելիությունը բարձր արտադրողականությամբ ենթակառուցվածքին:

Սա հատկապես կարևոր է փոքր երկրների համար: Ստեղծել ամերիկյան խոշորագույն ընկերությունների մակարդակի սեփական գլոբալ ամպային հարթակ գրեթե անհնար է, բայց կառուցել տարածաշրջանային հաշվողական հանգույց և դեպի այն ձգել միջազգային հաճախորդներին՝ զգալիորեն ավելի իրատեսական ռազմավարություն է:

Եվ Nvidia-ն արդեն դիտարկում է «Firebird»-ը հենց նման контекст-ում (կոնտեքստում): 2026 թվականի օգոստոսին ընկերությունը հայկական նախագիծն անվանեց տարածաշրջանային AI-ամպերի նոր մոդելի օրինակներից մեկը, որտեղ տեղական ընկերությունները տրամադրում են հողը, էլեկտրաէներգիան և գործառնական հնարավորությունները, իսկ Nvidia-ն մատակարարում է տեխնոլոգիական հարթակը:

Հայաստանը փորձում է տեխնոլոգիան վերածել տնտեսական և աշխարհաքաղաքական ակտիվի

Նախագիծն ունի նաև ավելի լայն կոնտեքստ:

2023 թվականին Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների սրումից հետո Երևանը սկսեց ավելի ակտիվորեն տնտեսական և քաղաքական կապեր փնտրել Արևմուտքում: Միաժամանակ Հայաստանը հայտնվեց Հարավային Կովկասի տրանսպորտային ճարտարապետության փոփոխման պլանների կենտրոնում:

2025 թվականի օգոստոսին Վաշինգտոնում Հայաստանը և Ադրբեջանը ԱՄՆ-ի մասնակցությամբ ստորագրեցին համատեղ հռչակագիր և նախնական համաձայնեցրին խաղաղության համաձայնագրի տեքստը: Միաժամանակ քննարկվում էր հայկական տարածքով տրանսպորտային երթուղին, որը հետագայում ստացավ Trump Route for International Peace and Prosperity կամ TRIPP անվանումը: Զուգահեռաբար ԱՄՆ-ն և Հայաստանը ստորագրեցին արհեստական բանականության և կիսահաղորդիչների ոլորտում համագործակցության հուշագրեր:

Այսպիսով, մի կետում համընկան միանգամից մի քանի գործընթացներ՝ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև հարաբերությունների կարգավորումը, տարածաշրջանում ամերիկյան ներկայության ընդլայնումը, տրանսպորտային կապերի զարգացումը և AI-ենթակառուցվածքի կառուցումը:

Վաշինգտոնի համար սա հնարավորություն է միաժամանակ առաջ մղելու ամերիկյան տեխնոլոգիաները և ուժեղացնելու տնտեսական կապերը մի պետության հետ, որն աստիճանաբար հեռանում է Ռուսաստանից ունեցած նախկին կախվածությունից:

Հայաստանի համար՝ շանս ստանալու հասանելիություն հաշվողական ռեսուրսներին, որոնք դեռ վերջերս դժվար էր Ներմուծել, ներգրավելու միջազգային ընկերություններին և օգտագործելու տեխնոլոգիական ոլորտը որպես տնտեսական ռազմավարության տարրերից մեկը:

Nvidia-ի համար՝ նոր շուկա և խոշոր տարածաշրջանային նախագիծ, ընդ որում՝ մի երկրում, որտեղ ընկերությունն արդեն ձևավորված ճարտարագիտական բազա ունի:

Մեկ տվյալների կենտրոնից դեպի տարածաշրջանային AI-ցանց

«Firebird»-ը չի պատրաստվում սահմանափակվել Հայաստանով: Ընկերությունը հայտարարել է տարբեր երկրներում, ներառյալ Ղազախստանում, մոտ 2 ԳՎտ AI-ենթակառուցվածք կառուցելու պլանների մասին: Nvidia-ն նախագիծը դիտարկում է որպես տարածաշրջանային AI-ամպերի ավելի լայն ցանցի մաս:

Սա հատկապես հետաքրքիր է հենց Հարավային Կովկասի և Կենտրոնական Ասիայի контекст-ում (կոնտեքստում): Տարածաշրջանը տեղակայված է Եվրոպայի և Չինաստանի միջև և միաժամանակ փորձում է ընդլայնել տրանսպորտային և տնտեսական կապերը՝ չհենվելով բացառապես ռուսական ենթակառուցվածքի վրա:

Եթե «Firebird»-ի պլաններն իրականացվեն, Հրազդանը կհայտնվի ոչ թե պարզապես մի վայր, որտեղ դրված են Nvidia GPU-ների տասնյակ հազարավոր միավորներ: Այն կարող է դառնալ նոր տարածաշրջանային հաշվողական ենթակառուցվածքի հանգույցներից մեկը, որը կապում է տեղական ընկերություններին ԱԲ համաշխարհային շուկայի հետ:

Ընդ որում, ինքնին հսկայական կլաստերը դեռ չի երաշխավորում տեխնոլոգիական ճեղքում: Լիարժեք էկոհամակարգի համար անհրաժեշտ են մասնագետներ, մշակողներ, հետազոտական խմբեր, ստարտափներ, ծրագրային ապահովում, կայուն էլեկտրամատակարարում և հաճախորդներ, որոնք պատրաստ են մշտապես վճարել հաշվարկների համար:

Հենց այդ պատճառով էլ Հայաստանի համար գլխավոր հարցն այժմ ոչ թե այն է, թե կհաջողվի արդյոք մատակարարել տասնյակ հազարավոր արագացուցիչներ: Առաջին փուլն արդեն գործարկված է: Հարցն այն է, թե կկարողանա արդյոք երկիրը այդ հաշվողական ռեսուրսին հասանելիությունը վերածել կայուն էկոհամակարգի՝ համալսարանական հետազոտություններից ու տեղական ստարտափներից մինչև միջազգային AI-ընկերություններ:

Առայժմ «Firebird»-ը և Nvidia-ն խաղադրույքը դնում են հենց նման սցենարի վրա: Օգոստոսին Nvidia-ն հայկական AI-ֆաբրիկան անվանեց միաժամանակ տեղական մշակողների համար հաշվողական ռեսուրսների աղբյուր և տարածաշրջան միջազգային ընկերություններին ներգրավելու միջոց:

Եվ այս իմաստով Հրազդանի պատմությունը դուրս է գալիս մեկ տվյալների կենտրոնի սահմաններից: Մի աշխարհում, որտեղ առաջատար AI-արագացուցիչներին հասանելիությունը դառնում է ռազմավարական ռեսուրս, մի քանի տասնյակ հազար չիպերը փոքր երկրի համար կարող են հայտնվել ոչ պարզապես տեխնոլոգիական ակտիվ, այլ նրա նոր տնտեսական և արտաքին քաղաքական դերի մաս: