Աստղագետները հայտնաբերել են անսովոր էկզոմոլորակ, որի ուղեծիրը գրեթե չի համընկնում իր աստղի պտույտի հետ։ GJ 3090 b-ը գտնվում է Երկրից մոտ 73 լուսատարի հեռավորության վրա և կարմիր թզուկի շուրջ պտտվում է նրա պտույտին հակառակ ուղղությամբ։ Ընդ որում, մոտակայքում չկա որևէ զանգվածեղ օբյեկտ, որը կարող էր բացատրել նման կառուցվածքը, հայտնում է Space.com-ը։

Ուղեծիր, որը այստեղ չպետք է լիներ

Մոլորակները ձևավորվում են երիտասարդ աստղը շրջապատող գազափոշային սկավառակից։ Այդ սկավառակի նյութը պտտվում է որոշակի ուղղությամբ, և դրանից ձևավորվող մոլորակները սովորաբար ժառանգում են այդ շարժումը։ Այդ պատճառով նրանց ուղեծրերը, որպես կանոն, գտնվում են մոտավորապես նույն հարթության մեջ, ինչ աստղի հասարակածը, և ուղղված են նույն կողմը։

Մոլորակի ուղեծրի հարթության և աստղի հասարակածային հարթության միջև եղած անկյունը անվանում են Psi։ Այն կարող է փոփոխվել մոլորակային համակարգի ձևավորման և հետագա էվոլյուցիայի ընթացքում գրավիտացիոն խանգարումների ազդեցությամբ։ Երկրի համար այդ անկյունը կազմում է մոտ 7 աստիճան։

GJ 3090 b-ի դեպքում իրավիճակը բոլորովին այլ է. հետազոտողները որոշել են, որ Psi-ն հավասար է 136 աստիճանի։ Այսպիսի թեքության դեպքում մոլորակը փաստացի շարժվում է հետադարձ ուղեծրով՝ իր աստղի պտույտին հակառակ ուղղությամբ։

«Մեր մեծ զարմանքով՝ GJ 3090 b մոլորակը ոչ միայն գտնվում է խիստ թեքված ուղեծրի վրա, այլ նաև պտտվում է հետադարձ ուղղությամբ՝ իր աստղի պտույտին հակառակ», — պատմել է հետազոտության մասնակից Ժնևի համալսարանից Յան Քարտերեն։

Փոքր մոլորակ՝ անսովոր համակարգով

GJ 3090 b-ը հայտնաբերվել է 2022 թվականին։ Իր չափերով այն մոտ 2,2 անգամ մեծ է Երկրից, իսկ զանգվածը կազմում է մոտ 4,5 երկրային զանգված։ Մոլորակը դասվում է սուբնեպտունների շարքին՝ աշխարհների մի դաս, որոնք չափերով գտնվում են Երկրի և Նեպտունի միջև և համարվում են Ծիր Կաթինում առավել տարածված մոլորակների տեսակներից մեկը։

Այն անսովոր է դարձնում ոչ այնքան չափը, որքան ուղեծրի երկրաչափությունը։ 70 աստիճանից մեծ Psi ունեցող համակարգերը չափազանց հազվադեպ են հանդիպում. GJ 3090 b-ը դարձավ ընդամենը հինգերորդ հայտնի մոլորակը, որի դեպքում ուղեծրի և աստղի պտույտի միջև կա այսքան մեծ անհամապատասխանություն։

Ընդ որում, մյուս հայտնի համակարգերն ունեն մի կարևոր առանձնահատկություն՝ զանգվածեղ հարևան։ Դա կարող է լինել գազային հսկա, շագանակագույն թզուկ կամ մեկ այլ աստղ։ Նրա գրավիտացիան կարող է էապես փոխել մոլորակի ուղեծիրը և այն թեքել աստղի նկատմամբ։

GJ 3090 b-ի մոտ նման օբյեկտ առայժմ չի հայտնաբերվել։

Ինչը կարող էր շրջել ուղեծիրը

Հենց զանգվածեղ ուղեկցի բացակայությունն էլ ստիպում է գիտնականներին փնտրել անսովոր ուղեծրի ծագման այլ բացատրություն։

Առաջարկված վարկածներից մեկը կապված է հենց պրոտոմոլորակային սկավառակի հետ։ Հետազոտողների կարծիքով՝ աստղը կարող էր կլանել գազից և փոշուց կազմված երկրորդ սկավառակ, որը սկզբնապես խիստ թեքված էր նրա պտույտի նկատմամբ և շարժվում էր հակառակ ուղղությամբ։ Համակարգի մոլորակները հետո կարող էին ձևավորվել արդեն այդ նյութից։

Այս սցենարի դեպքում GJ 3090 b-ի անսովոր ուղեծիրը կլիներ ոչ թե հսկայական հարևանի հետագա գրավիտացիոն ազդեցության արդյունք, այլ այն նյութի առանձնահատկությունը, որից ձևավորվել է հենց մոլորակային համակարգը։

Առայժմ սա միայն վարկած է։ Սակայն GJ 3090 b-ի դիտարկումը ցույց է տալիս, որ մոլորակային համակարգերի ճարտարապետությունը կարող է լինել շատ ավելի բազմազան, քան ենթադրում են դրանց ձևավորման ստանդարտ սցենարները։

Այսքան անսովոր անկյունը չափել հաջողվել է Լա Սիլյա աստղադիտարանում տեղադրված NIRPS ինֆրակարմիր սպեկտրագրի շնորհիվ։ Դրա ճշգրտությունը բավարար է եղել՝ որոշելու ուղեծրի փոխադարձ կողմնորոշումը աստղի հասարակածային հարթության նկատմամբ նույնիսկ համեմատաբար փոքր մոլորակի դեպքում։

Հետազոտությունը հրապարակվել է սեպտեմբերի 21-ին Astronomy & Astrophysics ամսագրում։