Դուբնայում գտնվող Միջուկային հետազոտությունների միացյալ ինստիտուտը (ՄՀՄԻ) և Հայաստանի գիտական կազմակերպությունները մտադիր են ընդլայնել համագործակցությունը՝ դուրս գալով տարրական մասնիկների ֆիզիկայի և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ավանդական շրջանակից։ Հայաստանում անցկացվող ինստիտուտի 70-ամյակին նվիրված ՄՀՄԻ-ի օրերի ընթացքում գիտնականները քննարկել են համատեղ հետազոտությունների նոր ուղղությունները, երիտասարդ մասնագետների պատրաստումը և միջազգային գիտական կապերի զարգացումը։

Մասնիկների ֆիզիկայից՝ դեպի գիտության ավելի լայն շրջանակ

ՄՀՄԻ-ն միջազգային միջկառավարական գիտական կազմակերպություն է, որը հիմնադրվել է 1956 թվականին Դուբնայում։ Հայաստանը ինստիտուտի անդամ երկրներից է, իսկ հայ գիտնականների համագործակցությունը Դուբնայի հետ շարունակվում է արդեն տասնամյակներ։

ՄՀՄԻ-ի օրերը Հայաստանում գիտաժողովի մոդերատոր Արմեն Ներսեսյանը NEWS.am Tech-ի հետ զրույցում նշել է, որ նախկինում հայկական գիտական կազմակերպությունների և ինստիտուտի միջև հիմնական կապերը կենտրոնացած էին նախևառաջ տեղեկատվական տեխնոլոգիաների և տարրական մասնիկների ֆիզիկայի վրա։ Այժմ ընդհանուր հետաքրքրությունների շրջանակը զգալիորեն ընդլայնվել է, և այն արդեն ներառում է կենսաբանությունը, քիմիական ֆիզիկան, նյութագիտությունը և այլ ուղղություններ։

Հենց այդ պատճառով կազմակերպիչները փորձել են ՄՀՄԻ-ի օրերի ծրագիրը դարձնել ավելի լայն, քան ֆիզիկոսների ավանդական հանդիպումները։ Դրան մասնակցում են ոչ միայն Երևանի պետական համալսարանը և Ալիխանյանի անվան ազգային գիտական լաբորատորիան, որոնք վաղուց համագործակցում են Դուբնայի հետ, այլև Մոլեկուլային կենսաբանության ինստիտուտի, Քիմիական ֆիզիկայի ինստիտուտի, Ֆիզիկական հետազոտությունների ինստիտուտի և Ֆիզիկայի և էլեկտրոնիկայի ինստիտուտի մասնագետներ։

Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվել նաև CANDLE սինքրոտրոնային ճառագայթման ինստիտուտին։ Նպատակն էր ծանոթացնել նախկինում միմյանց հետ քիչ առնչված հետազոտողներին և գտնել համատեղ նախագծերի իրականացման ընդհանուր եզրեր։

«Այս իմաստով Հայաստանում ՄՀՄԻ-ի օրերը դարձան ոչ միայն հոբելյանական միջոցառում, այլև համագործակցության մասնակիցների շրջանակը ընդլայնելու փորձ՝ արդեն ձևավորված կապերից դեպի նոր գիտական ոլորտներ», - ասել է Ներսեսյանը։

Հայ գիտնականներն արդեն երկար տարիներ մասնակցում են ՄՀՄԻ-ի նախագծերին

ՄՀՄԻ-ի տնօրեն Գրիգորի Տրուբնիկովը նշել է, որ ինստիտուտը և հայկական գիտական կազմակերպությունները վերջին տարիներին իրականացրել են մի քանի համատեղ նախագիծ։ Մասնավորապես գործում է համատեղ հետազոտությունների համակարգող կոմիտե, իսկ համագործակցությունը զարգանում է ինչպես Երևանի պետական համալսարանի, այնպես էլ Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիայի ինստիտուտների հետ։

Հայաստանում ՄՀՄԻ-ի նախորդ միջոցառումների շրջանակում՝ 2022 և 2023 թվականներին բացվել է ինստիտուտի տեղեկատվական կենտրոնը։ Դրանից հետո Երևանի համալսարանի և Հայաստանի այլ կազմակերպությունների մի քանի տասնյակ ուսանողներ և ասպիրանտներ այցելել են Դուբնա և ՄՀՄԻ-ի անդամ երկրներ։

Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիայի նախագահ Աշոտ Սաղյանը նույնպես ընդգծել է, որ Դուբնայի հետ հայկական գիտության կապերը երկար պատմություն ունեն։ Նրա խոսքով՝ 1992 թվականից Գիտությունների ազգային ակադեմիան և ՄՀՄԻ-ն պարբերաբար անցկացնում են միջազգային համաժողովներ և աշխատանքային հանդիպումներ։ Մոտ 20 հայ հետազոտողներ ինստիտուտում պաշտպանել են ատենախոսություններ։

Ըստ նրա՝ հատկապես կարևոր է եղել ՄՀՄԻ-ի աջակցությունը հայկական գիտությանը 1990-ական թվականներին։ Երկրի համար բարդ այդ շրջանում, Սաղյանի խոսքով, ՄՀՄԻ-ն օգնել է պահպանել մասնագիտական միջավայրը և աջակցել է տասնյակ հայ ֆիզիկոսների։

Պատմական կապը շարունակվում է նաև առանձին գիտնականների միջոցով։ Ամենահայտնի օրինակներից է ակադեմիկոս Յուրի Օգանեսյանը, որը երկար տարիներ աշխատում է Դուբնայում և նշանակալի ներդրում է ունեցել միջուկային ֆիզիկայի զարգացման գործում։ Նա նաև Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամ է։

Դուբնան ընդլայնում է միջազգային գիտական ցանցը

Հոբելյանական տարին ՄՀՄԻ-ի համար առիթ դարձավ ոչ միայն հիշելու ինստիտուտի պատմությունը, այլև ներկայացնելու ներկայիս մասշտաբը։

Գրիգորի Տրուբնիկովի խոսքով՝ քովիդի համավարակի և դրան հաջորդած աշխարհաքաղաքական իրադարձությունների հետևանքով տեղի ունեցած անկումից հետո ՄՀՄԻ-ի աշխատակիցների թիվը կրկին աճում է։ Այժմ ինստիտուտում աշխատում է շուրջ 5350 մարդ, այդ թվում՝ մոտ 1200 գիտաշխատող, որոնցից մոտ հազարը գիտությունների թեկնածուի կամ դոկտորի աստիճան ունեն։

Վերջին երկու-երեք տարիներին գիտաշխատողների և ինժեներների թիվն ամեն տարի ավելանում է մոտ 100-150 մարդով։ Ընդ որում Դուբնա են գալիս մասնագետներ աշխարհի տարբեր տարածաշրջաններից՝ վերապատրաստման, որակավորման բարձրացման և մշտական աշխատանքի համար։

Տրուբնիկովը որպես առանձին օրինակ նշել է Վիետնամը․ երեք տարվա ընթացքում ինստիտուտում այդ երկրի ներկայացուցիչների թիվն աճել է 11-ից մինչև 53։ Աճում է նաև Չինաստանից, Հնդկաստանից և Լատինական Ամերիկայի երկրներից մասնագետների մասնակցությունը, ներառյալ Բրազիլիան ու Մեքսիկան։ Միևնույն ժամանակ ինստիտուտ շարունակում են գալ նաև եվրոպացի հետազոտողներ։

ՄՀՄԻ-ի անդամ երկրների համար այդպիսի միջազգային ցանցը լրացուցիչ արդյունք է ապահովում․ ինստիտուտի միջոցով նրանք հնարավորություն են ստանում փոխգործակցել այլ պետությունների հետազոտողների հետ և մասնակցել ավելի լայն միջազգային նախագծերի։

Միևնույն ժամանակ ՄՀՄԻ-ն աստիճանաբար ընդլայնում է նաև սեփական գիտական մասնագիտացումները։ Բարձր էներգիաների ֆիզիկային զուգահեռ ինստիտուտը զբաղվում է տվյալագիտությամբ, տեղեկատվական տեխնոլոգիաներով և կենսաբանական գիտություններով։ Տրուբնիկովի ներկայացրած տվյալներով՝ ինստիտուտը տարեկան հրապարակում է շուրջ 1500-1600 գիտական աշխատանք՝ ՑԵՌՆ-ի հետ համեմատելի քանակ, չնայած էապես ավելի փոքր բյուջեին։

Հաջորդ քայլը՝ նոր նախագծեր և երիտասարդ հետազոտողներ

Հայկական կողմը հույս ունի, որ համագործակցության ընդլայնումը թույլ կտա ոչ միայն սկսել նոր հետազոտություններ, այլև մեծացնել գիտնականների և ուսանողների շարժունակությունը։

Ա. Ալիխանյանի անվան ազգային գիտական լաբորատորիայի տնօրեն Գևորգ Քառյանը նշել է, որ համատեղ աշխատանքն արդեն ներառում է հայ հետազոտողների մասնակցությունը ՄՀՄԻ-ի նախագծերին, գիտական փորձագիտական փոխանակումը և մասնագետների նոր սերնդի պատրաստումը։ Նրա խոսքով՝ գործընկերության հետագա զարգացումը կարող է ավելի շատ հնարավորություններ տալ երիտասարդ գիտնականներին և ուսանողներին՝ մասնակցելու խոշոր միջազգային նախագծերին։

Այս համատեքստում հատկապես կարևոր է երկու կողմերի արդեն գոյություն ունեցող կարողությունների միջև կապը։ Նոր ուղղությունները՝ կենսաբանությունից և քիմիական ֆիզիկայից մինչև նյութագիտություն և արհեստական բանականություն, հնարավորություն են տալիս միավորել հետազոտական խմբերին, որոնք նախկինում գրեթե չէին համագործակցում միմյանց հետ։

Արհեստական բանականության թեման դարձել է ՄՀՄԻ-ի օրերի ծրագրի առանձին մաս։ Կլոր սեղանի ընթացքում գիտնականներն ու գիտության կազմակերպիչները կքննարկեն նաև ժամանակակից հասարակությունում ԱԲ-ի հնարավորություններն ու խնդիրները։

Հայկական գիտության համար այս ամենը տեղի է ունենում գիտական համակարգի սեփական թարմացման ֆոնին։ Ինչպես նշել է Աշոտ Սաղյանը, Գիտությունների ազգային ակադեմիայում երկարատև դադարից հետո անցկացվել են ասոցացված և արտասահմանյան անդամների ընտրություններ, իսկ ակադեմիայի կազմում ընդգրկվել է 31 նոր ասոցացված անդամ։ Նրանց թվում կան նաև երիտասարդ հետազոտողներ։ Ակադեմիայի նախագահի խոսքով՝ այս թարմացումը պետք է նպաստի գիտական ավանդույթների ժառանգականությանը և միջազգային համագործակցության զարգացմանը։

Այսպիսով, Հայաստանում ՄՀՄԻ-ի հոբելյանական օրերը նվիրված են ոչ միայն ինստիտուտի յոթանասունամյա պատմությանը։ Գիտաժողովի նպատակը պարզելն է, թե ինչպիսին կարող է լինել այդ պատմության հաջորդ մասը։ Հայաստանի համար սա նախևառաջ համատեղ հետազոտությունների շրջանակի և երիտասարդ գիտնականների հնարավորությունների ընդլայնումն է, իսկ ՄՀՄԻ-ի համար՝ երկրի գիտական կազմակերպությունների հետ կապերի ամրապնդումը և համագործակցության դուրսբերումը դրա ավանդական ուղղությունների սահմաններից։