Մի աշխարհում, որտեղ արհեստական բանականությունն աստիճանաբար դառնում է առօրյա կյանքի «անտեսանելի ենթակառուցվածքը», առանցքային դեր են խաղում ոչ թե հավելվածները կամ նույնիսկ ալգորիթմները, այլ միկրոսխեմաները, որոնց վրա այդ ամենն աշխատում է։ Հենց դրանք են ձևավորում նոր տնտեսության հիմքը։ Այս մասին «Yerevan Dialogue 2026» ֆորումի ժամանակ հայտարարել է «Synopsys Armenia»-ի տեխնիկական տնօրեն և Fellow Երվանդ Զորյանը։ 

Նրա գնահատմամբ՝ Հայաստանի դերը համաշխարհային կիսահաղորդչային արդյունաբերության մեջ ոչ թե արտադրությունն է, այլ տեխնոլոգիաների հեղինակումը և մասնագիտացված ռեսուրսների մատակարարումը։

Համատարած բանականության դարաշրջանը 

Զորյանի խոսքով՝ աշխարհը մտել է նոր փուլ՝ «pervasive intelligence» կամ համատարած բանականության դարաշրջան։ Խելացի են դառնում ոչ միայն սարքերը, այլև ենթակառուցվածքները, կառավարման համակարգերը, տրանսպորտը, բժշկությունը։ Եվ այս նոր իրականությունն ունի բազային շերտ՝ կիսահաղորդիչները։ «Չիպերն այն են, ինչը մեզ բանականություն է տալիս»,- ընդգծել է նա։ Հենց այդ պատճառով հարցը ոչ միայն տեխնոլոգիաների օգտագործումն է, այլև դրանք ստեղծելու կարողությունը։

«Միկրոսխեմաների ստեղծումը բաժանվում է երկու առանցքային փուլի՝ նախագծում և արտադրություն։ Երկուսն էլ չափազանց կարևոր են, սակայն դրանց դերերը տարբեր են»,- հայտարարել է նա։ Զորյանն առաջարկում է պարզ համեմատություն՝ գիրքը։ Կան հեղինակներ, որոնք ստեղծում են բովանդակությունը, գաղափարները և իմաստը։ Եվ կա տպարանը, որը տպագրում է գիրքը։ «Հայաստանն ուժեղ է հենց առաջինում՝ ստեղծման գործում»,- նշել է նա։ Այլ կերպ ասած՝ երկիրն արդեն իսկ զբաղեցնում է իր տեղը չիպերի նախագծման ոլորտում, որտեղ ձևավորվում է արտադրանքի մտավոր բաղադրիչը։

Հանքանյութերի դերը. տեխնոլոգիաների թաքնված հիմքը 

Սակայն սա չի նշանակում, որ Հայաստանը չի կարող մասնակցել նաև արտադրական շղթային։ Զորյանի խոսքով՝ ժամանակակից չիպերն ավելի ու ավելի են կախված կրիտիկական հանքանյութերից։ Դրանք անհրաժեշտ են տրանզիստորների ճշգրտության, տվյալների մշակման արագության և բազմաչիպային մոդուլների տարրերի միջև կապի համար։ Ժամանակակից պրոցեսորներն արդեն բաղկացած են ոչ թե մեկ բյուրեղից, այլ մի քանիսից, որոնք միավորված են բարդ համակարգերում։ Եվ հենց այդ միացումների մակարդակում կրիտիկական նյութերը դառնում են անփոխարինելի։ Այսպիսով, Հայաստանը կարող է մասնակցել արդյունաբերությանը միանգամից երկու մակարդակով՝ որպես մշակող և որպես մասնագիտացված ռեսուրսների մատակարար։

Տեխնոլոգիական սահմանը. անգստրեմների դարաշրջանը 

Նա նաև ուշադրություն է հրավիրել այն փաստի վրա, որ կիսահաղորդչային արդյունաբերությունը շարունակում է արագորեն բարդանալ։ Այսօր խոսքն արդեն ոչ թե նանոմետրերի, այլ անգստրեմների մասին է՝ նանոմետրի մեկ տասներորդականի կարգի չափսերի։ Սա մի մակարդակ է, որտեղ ցանկացած հետագա զարգացում պահանջում է ոչ թե պարզապես ինժեներական լուծումներ, այլ հմտությունների մշտական վերագտնում։ «Մենք պետք է անընդհատ թարմացնենք մեր գիտելիքներն ու կարողությունները»,- նշել է Զորյանը։

Հայաստանում արդեն իսկ օգտագործվում են 14 անգստրեմ մակարդակի տեխնոլոգիաներ, որոնք շուկայում ամենաառաջադեմներից են և կիրառվում են այնպիսի ընկերությունների կողմից, ինչպիսիք են Intel-ը և TSMC-ն։ Ակնկալվում է, որ արտահանման սահմանափակումների մեղմացման շնորհիվ երկիրը կկարողանա հասանելիություն ստանալ էլ ավելի առաջադեմ լուծումների։ «Անցյալ տարվա օգոստոսին ԱՄՆ կառավարության և Հայաստանի կառավարության միջև ստորագրվեց Փոխըմբռնման հուշագիր կիսահաղորդիչների և ԱԲ-ի վերաբերյալ։ Մենք երախտապարտ ենք դրա համար, քանի որ դա կհեշտացնի արտահանման վերահսկողության ասպեկտները, և մենք կկարողանանք այստեղ բերել էլ ավելի առաջադեմ տեխնոլոգիաներ»,- նշել է նա։

Գլխավոր ռեսուրսը՝ մարդիկ 

Չնայած տեխնոլոգիաների բարդությանը՝ Զորյանը գլխավոր շեշտը դնում է մարդկային կապիտալի վրա։ «Ամենակարևորը տաղանդներն են»,- ընդգծել է նա։ Բայց խոսքն արդեն միայն մարդկանց մասին չէ։ Այսօր ձևավորվում է նոր մոդել՝ Մարդ + ԱԲ։ Չիպերի նախագծման մեջ ակտիվորեն օգտագործվում են այսպես կոչված գործակալները և ԱԲ-օգնականները, որոնք օգնում են նախագծել բարդագույն համակարգեր։ Մեկ ժամանակակից չիպը կարող է պարունակել մինչև տրիլիոն տրանզիստոր. սա մի ծավալ է, որին հնարավոր չէ տիրապետել միայնակ։ Դրա փոխարեն աշխատում են մասնագետների թիմեր և բազմաթիվ ԱԲ-գործակալներ, որոնք համակարգվում են մարդկանց կողմից։ Ինժեների խնդիրը փոխվում է. նա դառնում է ոչ թե պարզապես մշակող, այլ բարդ համակարգի «դիրիժոր»։

Ըստ Զորյանի՝ Հայաստանն արդեն այսօր կարող է հանդես գալ ոչ միայն որպես շուկայի մասնակից, այլև որպես օրինակ։ Մասնավորապես, «Synopsys Armenia»-ում մշակված կադրերի պատրաստման մոտեցումները գրավել են Եվրոպայի ուշադրությունը։ ԵՄ-ի հետ ստորագրվել է մտադրությունների մասին փաստաթուղթ, որը նախատեսում է հայկական ուսուցման մոդելի կիրառումը եվրոպական երկրներում տեխնոլոգիական հաբերի ստեղծման ժամանակ։ Սա նշանակում է, որ երկիրը կարող է արտահանել ոչ միայն տեխնոլոգիաներ, այլև մասնագետների պատրաստման համակարգը։

Գլխավոր մարտահրավերը, ըստ Զորյանի, տեմպը չկորցնելն է։ Հայաստանն արդեն ունի առանցքային տարրերը՝ տաղանդներ, միջազգային ընկերությունների ներկայություն, հասանելիություն տեխնոլոգիաներին և աճող էկոհամակարգ։ Բայց այն պայմաններում, երբ արդյունաբերությունը զարգանում է աննախադեպ արագությամբ, դա բավարար չէ. անհրաժեշտ է մշտական զարգացում։ Եվ եթե նախկինում երկրները մրցում էին գործարանների համար, ապա այսօր ավելի ու ավելի հաճախ՝ մարդկանց, գիտելիքի և ստեղծելու կարողության համար։ Հենց այս մրցակցության մեջ էլ, դատելով ամեն ինչից, Հայաստանն անում է իր գլխավոր խաղադրույքը։