Jurassica թանգարանի և հետազոտական կենտրոնի շվեյցարացի հնէաբանները՝ ՀՀ ԳԱԱ Երկրաբանական գիտությունների ինստիտուտի հայ գործընկերների հետ համատեղ, նկարագրել են հնագույն կաթնասունի նոր ցեղ և տեսակ՝ տալով դրան Armenohyrax aznavouriani անվանումը: Սա ուղղակի և շատ հուզիչ հարգանքի տուրք է լեգենդար Շառլ Ազնավուրին (իսկական անունը՝ Շառլ Ազնավուրյան)՝ մեծանուն ֆրանսահայ շանսոնյեին, ով երկար տարիներ ապրել է Շվեյցարիայում և հայկական սփյուռքի իսկական խորհրդանիշն էր:

Գտածոն Հայաստանից

Այս կենդանու գանգը հայտնաբերվել էր դեռևս 2020 թվականին Հայաստանում՝ Ջրաձորի ուշ պլիոցենյան բնակավայրում: Այն գտել է ծագումով հայ Դավիթ Վասիլյանը, ով այժմ աշխատում է Jurassica-ում որպես դասավանդման և հետազոտությունների վարպետ: Շվեյցարիայում մի քանի տարի տևած մանրակրկիտ ուսումնասիրություններից հետո (ներառյալ նմուշի նախապատրաստումը մասնագետ Ռենո Ռոշի կողմից), գիտնականները համոզվեցին. իրենց առջև ոչ միայն հետաքրքիր նմուշ է, այլև բոլորովին նոր ցեղ և տեսակ Pliohyracidae ընտանիքից՝ դամանանմանների (Hyracoidea) կարգից:

Գտածոյի տարիքը մոտ 3,3 միլիոն տարի է (± 0,03 մլն տարի), ինչը համապատասխանում է ուշ պլիոցենին: Նոր տեսակի նկարագրությունը հրապարակվել է 2026 թվականի փետրվարին Swiss Journal of Palaeontology ամսագրում (Becker et al., 2026 հոդված):

Ովքե՞ր են հիրաքսները (դամանները)

Ժամանակակից դամանները փոքրիկ, խոշոր կրծողների կամ արշլույսների նմանվող խոտակեր կենդանիներ են, որոնք այսօր ապրում են միայն Աֆրիկայում և Մերձավոր Արևելքում: Սակայն նրանց արտաքին նմանությունը կրծողների հետ խաբուսիկ է. իրականում նրանք պատկանում են աֆրիկյան հնագույն գծին և շատ ավելի մոտ ազգակցական կապ ունեն փղերի և լամանտինների (ծովային կովերի) հետ, քան մկների կամ առնետների: Անցյալում Pliohyracidae ընտանիքը շատ ավելի բազմազան էր, և Armenohyrax-ը դրա ուշ ներկայացուցիչներից է:

Ինչո՞ւ հենց Ազնավուր

Jurassica-ի տնօրեն Դամիեն Բեքերը այսպես է բացատրում անվան ընտրությունը. «Սա Հայաստանում հայտնաբերված, մոտ 3,3 միլիոն տարվա հնության բրածո հիրաքսի գանգ է: Պարզվեց, որ այս նմուշը ներկայացնում է հիրաքսի նոր ցեղ և նոր տեսակ, որը մենք անվանեցինք Armenohyrax aznavouriani»:

Ըստ Բեքերի՝ անունը Շվեյցարիայի և Հայաստանի միջև համագործակցության խորհրդանիշն է: Նախագիծը հնարավոր դարձավ ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի շնորհիվ, որը թույլատրեց պեղումները և ակտիվորեն մասնակցեց աշխատանքներին: Կարևոր դեր է խաղացել Երկրաբանական գիտությունների ինստիտուտի Լիթոլոգիայի և տարածաշրջանային երկրաբանության լաբորատորիայի ղեկավար, դոկտոր Լիլիթ Սահակյանը:

«Մենք սիրում ենք, որ անվանումը երբեմն «խոսուն» լինի՝ երբեմն հարգանքի տուրք մատուցելով մարդուն, երբեմն մի փոքր հումոր ավելացնելով, բայց ոչ չափազանց շատ, քանի որ սա, այնուամենայնիվ, լուրջ գիտություն է»,- ընդգծում է Բեքերը:

Երբ Դավիթ Վասիլյանը հայ գործընկերներին պատմել է ընտրված անվան մասին, նրանք շատ ջերմ են արձագանքել. ծիծաղել են, հաճելիորեն զարմացել, և բոլորին ընտրությունը շատ է դուր եկել: Բոլոր հետազոտությունների ավարտից հետո եզակի գանգը կվերադառնա Հայաստան՝ Երևանի ԳԱԱ Երկրաբանական գիտությունների ինստիտուտի հավաքածու, որտեղից էլ այն դուրս էր եկել գիտական աշխարհ:

Կարճ ասած

Շվեյցարա-հայկական հնէաբանների թիմը նկարագրել է բրածո դամանի նոր ցեղ և տեսակ՝ Armenohyrax aznavouriani, որը հայտնաբերվել է Հայաստանի ուշ պլիոցենի նստվածքներից (3,3 մլն տարի): Անվանումը դարձել է հուզիչ հարգանքի տուրք Շառլ Ազնավուրին՝ միավորելով Հայաստանը, Ֆրանսիան և Շվեյցարիան: Գտածոն ընդգծում է գիտնականների միջազգային արդյունավետ համագործակցությունը և արժեքավոր նմուշը վերադարձնում պատմական հայրենիք: