Հայաստանի և Միջուկային հետազոտությունների միացյալ ինստիտուտի (ՄՀՄԻ) համագործակցությունը սկսվել է տիեզերական ճառագայթների ֆիզիկայից և աստիճանաբար վերածվել մոտ 20 համատեղ նախագծերի ցանցի՝ միջուկային ֆիզիկայից և համակարգչային գիտություններից մինչև էկոլոգիա, բժշկություն և նոր նյութեր: ՄՀՄԻ-ի տնօրեն Գրիգորի Տրուբնիկովը կարծում է, որ այս համագործակցության գլխավոր ռեսուրսը ոչ միայն սարքավորումներն ու տեխնոլոգիաներն են, այլև մարդիկ. հայ երիտասարդ գիտնականները հնարավորություն են ստանում օգտվել խոշոր միջազգային ենթակառուցվածքից, որից հետո կարող են այդ փորձը բերել հայրենիք:

Այսօր ՄՀՄԻ-ին Հայաստանի հետ կապում է ոչ միայն բարձր էներգիաների ֆիզիկան: Համատեղ նախագծերում հետազոտողները վերլուծում են հողերի աղտոտվածությունը, ստեղծում հաշվողական հզորություններ, աշխատում բժշկական ու դեղագործական տեխնոլոգիաների վրա և պատրաստում մասնագետների նոր սերունդ:

Ամեն ինչ սկսվեց տիեզերական ճառագայթներից

Համագործակցության պատմությունը, ինչպես Տրուբնիկովը պատմել է NEWS.am Tech-ի հետ զրույցում, սկիզբ է առնում 1960-ականներից: Առաջին ուղղություններից մեկը դարձավ բարձր էներգիաների ֆիզիկան, մասնավորապես՝ տիեզերական ճառագայթների հետազոտությունները և Ռոգաչովի աստղադիտարանի աշխատանքը:

Այնուհետև ամենակարևոր տեղը զբաղեցրեց տեսական ֆիզիկան: Եվ այսօր հենց տեսաբաններն են մնում Հայաստանի և Դուբնայի միջև համագործակցության գլխավոր կապող օղակներից մեկը:

Պատճառը բավականին նյութական է. տեսական աշխատանքի համար հսկայական սարքավորում պետք չէ: Գիտնականին անհրաժեշտ են համակարգիչ, թուղթ, գրիչ և միջավայր, որտեղ կարելի է հանգիստ քննարկել գաղափարները: Տրուբնիկովի խոսքով՝ Երևանում կարողանում են ստեղծել այդպիսի միջավայր, ուստի այստեղ պարբերաբար անցկացվում են միջազգային կոնֆերանսներ և գիտական ֆորումներ՝ նվիրված տեսական ֆիզիկային, մաթեմատիկական ֆիզիկային և հաշվողական մեթոդներին:

Ավելի ուշ համագործակցությունն անցավ նաև փորձարարական միջուկային ֆիզիկային: 1960-ականների վերջին և 1970-ականների սկզբին Հայաստանում հայտնվեց խոշոր գիտական ենթակառուցվածք՝ Երևանի ֆիզիկայի ինստիտուտի, այժմ՝ Ա. Ալիխանյանի անվան ազգային գիտական լաբորատորիայի բազայի վրա: ՄՀՄԻ-ն մասնակցեց արագացուցչի և համապատասխան սարքավորումների ստեղծմանը:

Այդ ժամանակվանից ի վեր փոխգործակցության մասշտաբները մեծապես փոխվել են: Եթե նախկինում համատեղ աշխատանքին կարող էին մասնակցել հարյուրավոր մասնագետներ, ապա այսօր համագործակցությունը դարձել է առավել հասցեական, բայց միևնույն ժամանակ ընդգրկում է զգալիորեն ավելի շատ գիտական ոլորտներ:

Քսան նախագիծ՝ միջուկային ֆիզիկայից մինչև էկոլոգիա

Այժմ ՄՀՄԻ-ի և Հայաստանի համատեղ ծրագրերին մասնակցում են Երևանի պետական համալսարանը, Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարանը, Հայ-ռուսական համալսարանը, Ա. Ալիխանյանի անվան ազգային գիտական լաբորատորիան և Գիտությունների ազգային ակադեմիայի մի քանի ինստիտուտներ: Ըստ Տրուբնիկովի՝ գործում է մոտ 20 համատեղ նախագիծ:

Դրանց թեմաները զգալիորեն լայն են, քան միջուկային ինստիտուտի մասին սովորական պատկերացումն է: Դրանք են նյութագիտությունը, համակարգչային գիտությունները, միջուկային ֆիզիկան, բժշկությունն ու կենսաբանությունը, վիրուսների ախտորոշումը, դեղագործական տեխնոլոգիաները և դեղամիջոցների առաքման համակարգերը:

Կա նաև մի նախագիծ, որտեղ միջուկային ֆիզիկան օգտագործվում է բավականին երկրային խնդիր լուծելու համար՝ Հայաստանի էկոլոգիական մոնիտորինգի: Գիտնականները երկրում հավաքում են բույսերի և հողերի նմուշներ, որից հետո վերլուծում դրանք Դուբնայում՝ ակտիվացման վերլուծության մեթոդների և նեյտրոնային փնջերի միջոցով: Հետազոտությունները թույլ են տալիս որոշել ծանր մետաղների, ռադիոակտիվ նյութերի և այլ աղտոտիչների պարունակությունը:

Նման տվյալներն անհրաժեշտ են ոչ միայն աղտոտվածությունը ֆիքսելու համար. հողի և ջրի քիմիական կազմով կարելի է փորձել պարզել դրա աղբյուրը, այնուհետև տեղեկատվությունն օգտագործել, օրինակ, գյուղատնտեսական աշխատանքների պլանավորման և աճեցման համապատասխան տեխնոլոգիաների ընտրության ժամանակ:

Այս դեպքում ֆունդամենտալ ֆիզիկան դառնում է զուտ կիրառական խնդրի լուծման գործիք՝ հասկանալու, թե ինչ է կատարվում շրջակա միջավայրի հետ, և որոշում կայացնելու չափումների հիման վրա:

Մուտք դեպի ենթակառուցվածք, որը երկրում չկա

Համագործակցության գլխավոր արդյունքներից մեկն ըստ Տրուբնիկովի՝ կադրերի պատրաստումն է: Ամեն տարի հայաստանյան բուհերի տասնյակ ուսանողներ գալիս են Դուբնա՝ պրակտիկայի, ամառային ու ձմեռային դպրոցների, դիպլոմային նախագծերի և այլ կրթական ծրագրերի համար: ՄՀՄԻ-ն դրանց համար դրամաշնորհներ է հատկացնում:

Ընդ որում, ինստիտուտի տնօրենի խոսքով՝ հայաստանցի ուսանողների պատրաստվածության մակարդակը բավականին բարձր է: Սա շատ առումներով պայմանավորված է նրանով, որ համատեղ ծրագրերի շնորհիվ երիտասարդները սկսում են զբաղվել գիտությամբ դեռևս երրորդ-չորրորդ կուրսերում: Այդ պատճառով Դուբնա՝ դիպլոմային նախագծի ժամանելիս նրանք արդեն ոչ թե պարզապես ուսանողներ են, այլ սկսնակ հետազոտողներ, ծանոթ իրական գիտական աշխատանքին:

Նրանց համար հատկապես կարևոր է այնպիսի ենթակառուցվածքի հասանելիությունը, որը Հայաստանում պարզապես չկա: Հայաստանը՝ որպես ՄՀՄԻ-ի անդամ երկիր, կարող է օգտագործել ինստիտուտի միջազգային հետազոտական ​​բազան, իսկ երիտասարդ մասնագետներն այնտեղ աշխատում են տարբեր երկրների գործընկերների հետ միասին:

«Նրանք այս միջազգային «ապուրում» ձեռք են բերում շատ լավ պատրաստվածություն, որակավորում», — ասում է Տրուբնիկովը:

Ընդ որում, խոսքը միայն ֆիզիկոսների մասին չէ: Միջազգային միջավայրը թույլ է տալիս երիտասարդ մասնագետներին սովորել աշխատել մեծ գիտական ​​կոլաբորացիաներում, որտեղ արդյունքը կախված չէ մեկ հետազոտողից կամ լաբորատորիայից, այլ տարբեր երկրների թիմերից:

Ինչու են տաղանդավոր մարդիկ դեռևս գնում ֆիզիկա, թեև կան ավելի շահութաբեր մասնագիտություններ

Այսօր կա ակնհայտ խնդիր. ֆունդամենտալ ֆիզիկան պահանջում է երկարատև ուսումնառություն, բարդ մաթեմատիկա և մեծ հետազոտական ​​աշխատանք, մինչդեռ դրա ֆինանսական օգուտը մեխ չէ:

Այնուամենայնիվ, Տրուբնիկովը չի կարծում, թե երիտասարդների հետաքրքրությունն այս ոլորտի նկատմամբ անհետանում է:

Նրա խոսքով՝ ամեն տարի Դուբնա են գալիս տարբեր երկրների շուրջ հազար երիտասարդներ՝ ուսանողներ, մագիստրոսներ, ասպիրանտներ և սկսնակ գիտնականներ: Ոմանք գալիս են մեկ շաբաթով, ոմանք՝ մի քանի ամսով, ոմանք՝ դիպլոմի կամ գիտական ​​դպրոցի համար: Ինստիտուտում ի վերջո մնում է աշխատելու մոտ 30-40 մարդ: Մոտավորապես նույնքանն էլ վերադառնում են իրենց երկրներ և շարունակում զբաղվել գիտությամբ այնտեղ:

Այս իրավիճակը ցույց է տալիս, որ ֆունդամենտալ հետազոտությունները նախկինի պես ընդունակ են գրավելու երիտասարդներին, թեև ի վերջո նրանցից ոչ բոլորն են մնում գիտության մեջ: Մնում են, առաջին հերթին, այն ուժեղ երիտասարդ գիտնականները, որոնց գրավում են մեծ խնդիրները.

«Իրականում տաղանդավոր մարդը հավակնոտ է, և նա ուզում է հետք թողնել այս երկրի վրա»:

Ֆիզիկոսի համար նման խնդիր կարող է դառնալ Տիեզերքի ծագումը, նյութի բնյթը կամ բնության ֆունդամենտալ օրենքների կառուցվածքը հասկանալու փորձը: Հենց ինչ-որ մեծ բանի մասնակից լինելու զգացումը, կարծում է Տրուբնիկովը, կարող է մարդուն պահել գիտության մեջ:

Ինչպես է Տիեզերքի ֆիզիկան վերածվում տեխնոլոգիաների

Ֆիզիկան գիտնականներին գրավում է ոչ միայն Տիեզերքի մասին ֆունդամենտալ հարցերին պատասխանելու հնարավորությամբ: Դրա արդյունքները հաճախ տասնամյակներ անց հայտնվում են այնտեղ, որտեղ ոչ ոք սկզբում չէր սպասում տեսնելու՝ առօրյա կյանքի ամենասովորական տեխնոլոգիաներում:

Տրուբնիկովը բերում է պարզ օրինակ՝ սմարթֆոնը, որով ձայնագրվում էր այս զրույցը NEWS.am Tech-ի թղթակցի հետ:

Ժամանակակից հեռախոսում կան տվիչներ, որոնք չափում են հեռավորությունը և շարժումը, որոշում շրջակա միջավայրի պարամետրերը և կատարում բազմաթիվ այլ գործառույթներ: Բայց այն տեխնոլոգիաները, որոնք ընկած են այս հնարավորությունների հիմքում, հաճախ առաջացել են բնավ ոչ սմարթֆոնների համար:

Սենսորային էկրանի տեխնոլոգիան, օրինակ, հայտնվել է բարձր էներգիաների ֆիզիկայում դեռևս 1970-ականներին՝ սմարթֆոնների զանգվածային տարածումից շատ առաջ: Տասնամյակներ պահանջվեցին, մինչև այլ ոլորտ կարողացավ դրան գտնել առևտրային կիրառություն:

Հենց այդ պատճառով, կարծում է ՄՀՄԻ-ի տնօրենը, ֆունդամենտալ հետազոտության անհապաղ գործնական օգուտը բացատրելու պահանջը կարող է սխալ լինել: Գիտական ​​հայտնագործության և արտադրանքի միջև կարող են տասնամյակներ անցնել, իսկ արդյունքն ի վերջո կարող է օգտագործել բոլորովին այլ արդյունաբերություն:

Նույնը վերաբերում է տեսական ֆիզիկային: Հետազոտողը կարող է զբաղվել Տիեզերքի ծագմամբ, իսկ նրա մաթեմատիկական մեթոդներն ավելի ուշ օգտակար կլինեն խտացված նյութի ֆիզիկայի, նոր նյութերի կամ քվանտային տեխնոլոգիաների խնդիրների համար:

Տրուբնիկովը որպես օրինակ է բերում գրաֆենը և գերհաղորդականությունը. այսօր դրանք արդեն ուղղություններ են, որոնք դիտարկվում են ապագայի նյութերի և էներգետիկ տեխնոլոգիաների համատեքստում:

Այդ պատճառով, նրա կարծիքով, ֆունդամենտալ գիտությունը չպետք է փորձի ինքնուրույն զբաղվել հնարավոր բոլոր կիրառական խնդիրներով: Դրա խնդիրն է ստեղծել գիտելիքներ և մեթոդներ, որոնք այնուհետև կարող են վերցնել այլ ոլորտներ:

«Ներդաշնակությունն ու հաջողությունը տարբեր գիտությունների փոխգործակցության մեջ են», — ասում է նա:

Համագործակցության գլխավոր ռեսուրսը մարդիկ են

Հենց այդ պատճառով Հայաստանի համար կարևոր են ոչ միայն համատեղ սարքավորումները, փորձերն ու հրապարակումները, այլև մասնագետների մշտական ​​փոխանակումը:

ՄՀՄԻ-ն արդեն միացված է երկրի գիտական ​​ենթակառուցվածքին: Օրինակ, վերջերս ինստիտուտը Երևանի պետական ​​համալսարանի հետ միասին ստեղծել է հաշվողական կլաստեր, որը կապված է Դուբնայի հետ բարձրարագ ցանցերով: Հայ հետազոտողները կարող են հաշվողական խնդիրներ ուղարկել Դուբնա, իսկ ՄՀՄԻ-ի մասնագետները՝ օգտագործել ԵՊՀ հաշվողական ռեսուրսները համատեղ նախագծերի համար:

Այս մոտեցումն աստիճանաբար համագործակցությունը առանձին այցելությունների փոխանակումից վերածում է ընդհանուր գիտական ​​ենթակառուցվածքի:

Ընդ որում, Տրուբնիկովը կարևոր է համարում, որ երիտասարդ մասնագետները պարզապես չհեռանան արտասահմանում աշխատելու համար, այլ վերադառնան ստացված գիտելիքներով:

Հենց այստեղ միջազգային գիտական ​​ենթակառուցվածքը կարող է աշխատել որպես յուրահատուկ արագացուցիչ ազգային գիտության համար. երիտասարդ հետազոտողը ձեռք է բերում համաշխարհային մակարդակի սարքավորումների վրա աշխատելու փորձ, ծանոթանում միջազգային թիմերի հետ, պաշտպանում ատենախոսություն, այնուհետև այդ հմտությունները բերում հայրենի համալսարան կամ ինստիտուտ:

«Մենք մարաթոնյան վազորդներ ենք»

Տրուբնիկովը Հայաստանի և Դուբնայի համագործակցության հեռանկարներին նայում է բավականին լավատեսորեն: Նրա խոսքով՝ Հայաստանում գիտության, տեխնոլոգիաների և կրթության զարգացման ռազմավարությունը, որը ներկայացվել էր ՄՀՄԻ-ի ներկայացուցիչներին, շատ առումներով համընկնում է հենց ինստիտուտի զարգացման ուղղությունների հետ:

Խոսքը գիտության ֆինանսավորման աճի, նոր լաբորատորիաների ստեղծման և այնպիսի ուղղությունների զարգացման մասին է, ինչպիսիք են կյանքի գիտությունները, նյութերը, հաշվարկները և քիմիան:

Բայց ամենագլխավորը, կարծում է ՄՀՄԻ-ի տնօրենը, համակարգը անընդհատ կառուցելը շարունակելն է:

Ֆունդամենտալ գիտությունը հազվադեպ է ունենում արագ արդյունք: Փորձը կարող է տևել տարիներ, հայտնագործության և տեխնոլոգիայի միջև անցնում են տասնամյակներ, իսկ գիտական ​​դպրոցը ձևավորվում է սերունդներով:

Այդ պատճառով Հայաստանի և Դուբնայի համագործակցությունը Տրուբնիկովն առաջարկում է գնահատել ոչ միայն կոնֆերանսների կամ հրապարակումների թվով: Դրա իրական արդյունքն այն է, թե քանի երիտասարդ հետազոտողներ հնարավորություն կստանան աշխատելու խոշոր միջազգային ենթակառուցվածքի հետ և նրանցից քանիսը հետո կկարողանան այդ փորձը կիրառել տանը:

Գիտության համար սա իրոք երկար հեռավորություն է: Եվ հենց այդ պատճառով Տրուբնիկովը ՄՀՄԻ-ն համեմատում է մարաթոնյան վազորդի հետ. ինստիտուտը հույսը չի դնում արագ էֆեկտի վրա, այլ շարժվելը շարունակելու ունակության, չնայած դրա շուրջը տեղի ունեցող փոփոխություններին: