Արհեստական բանականությունը կարող է զանգվածաբար դուրս մղել աշխատողներին, աստիճանաբար փոխել մասնագիտությունների մեծ մասը կամ ստեղծել զբաղվածության նոր ոլորտներ։ Թե որ սցենարն է հաղթելու, կախված է տեխնոլոգիաների զարգացման արագությունից, ԱԲ-ի հուսալիությունից և տնտեսության հարմարվելու կարողությունից։ Այդ մասին իր «ԱԲ-ի ազդեցությունը աշխատաշուկայի վրա. զբաղվածության ապագայի երեք հայացք» հոդվածում գրում է հետազոտող-ֆուտուրոլոգ Թեդի Տավիլը։

Նրա գնահատմամբ՝ առաջիկա տարիներին ԱԲ-ն կդառնա աշխատաշուկայի վերափոխման գլխավոր գործոններից մեկը, սակայն միանշանակ կանխատեսում անել դեռ հնարավոր չէ։ Հարցն այն չէ, թե ԱԲ-ն կազդի՞ աշխատաշուկայի վրա, այլ այն, թե որքան արագ կլինեն փոփոխությունները, ինչ ծավալի դուրսմղում տեղի կունենա, և արդյոք տնտեսությունը կկարողանա՞ նոր հնարավորություններ ստեղծել ավելի արագ, քան հները կվերանան։

ԱԲ-ն կարող է դուրս մղել գրասենյակային աշխատողների զգալի մասին

Ըստ հետազոտության՝ տագնապալի սցենարի կողմնակիցները կարծում են, որ առաջիկա տասնամյակում ԱԲ-ն կյուրացնի մտավոր մասնագիտությունների առաջադրանքների մեծ մասը։ Եթե ընկերությունները արագորեն ներդնեն նման համակարգեր, ապա առանձին ոլորտներում մարդկանց պահանջարկը կտրուկ կնվազի։ Դրա հիմքում երեք ենթադրություն կա. ԱԲ-ի հնարավորությունները կշարունակեն աճել, գործատուները ակտիվորեն կփոխարինեն աշխատակիցներին, իսկ նոր աշխատատեղերը չեն փոխհատուցի կորուստները։

Ենթակառուցվածքը, տվյալների կենտրոններում ներդրումները և մոդելների՝ գործիքներին հասանելիությունը ընդլայնում են հասանելի խնդիրների շրջանակը։ OpenAI GDPVal-ի ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ 220 մասնագիտական առաջադրանքներում GPT-5.4-ի (2026 թ. մարտ) պատասխանները փորձագետները 83% դեպքերում նախընտրել են մարդկային պատասխաններից կամ գնահատել են որպես համարժեք։ Առանձին առաջադրանքներում հաջողությունը դեռևս չի նշանակում մասնագետի լիարժեք փոխարինում, սակայն որակը աճում է, և ավտոմատացման խթաններն էլ են ուժեղանում։

ԱԲ-ն աշխատում է շուրջօրյա և հաճախ ավելի էժան է, քան մարդիկ։ Հատկապես խոցելի են մեկնարկային դիրքերը՝ կրտսեր իրավաբաններ և խորհրդատուներ, ֆինանսական վերլուծաբաններ, գրասենյակային աշխատակիցներ, ղեկավարների օգնականներ, հաճախորդների սպասարկման մասնագետներ։ Սթենֆորդի նախնական ուսումնասիրությունը (2025 թ. նոյեմբեր) արձանագրել է, որ ԱԲ-ի ազդեցությանը առավել ենթակա մասնագիտություններում 22–25 տարեկանների զբաղվածությունը մյուս խմբերի համեմատ նվազել է 16%-ով։ Ավելի տարիքով աշխատողների և «անվտանգ» մասնագիտությունների դեպքում նման ազդեցություն չի եղել։

Գլխավոր ռիսկն այն է, որ ավտոմատացումը կգերազանցի նոր աշխատատեղերի ստեղծմանը։ Արտադրողականությունը կաճի, իսկ զբաղվածությունը՝ ոչ։ Օգուտները կկենտրոնանան տեխնոլոգիաների սեփականատերերի ձեռքում, իսկ մարդկանց մի մասը կկորցնի եկամուտներն ու հեռանկարները։

Ինչու առաջընթացը պարտադիր չէ, որ հանգեցնի արագ գործազրկության

Հակառակ տեսակետն այն է, որ ԱԲ-ի ազդեցությունը կլինի ավելի դանդաղ, քան տագնապալի կանխատեսումներն են ասում։ Նույնիսկ հեղափոխական տեխնոլոգիաները միանգամից չեն վերակառուցել բոլոր մասնագիտությունները։ Կան երեք խոչընդոտ՝ մոդելների սահմանափակումներ, հուսալիություն և ներդրման բարդություն։

Ժամանակակից համակարգերը վատ են հաղթահարում բարդ բազմափուլ խնդիրները, կայուն պլանավորումը և նորին հարմարվելը։ Remote Labor Index-ը (2026 թ. մարտ) ցույց է տվել, որ լավագույն համակարգը մարդու մակարդակին կամ ավելի բարձր է հասել միայն բարդ ֆրիլանս առաջադրանքների 4,17%-ում, որոնց կատարման համար մարդկանցից պահանջվում է մի քանի օր։

Հուսալիությունը երկրորդ արգելքն է։ ԱԲ-ն վստահորեն սխալներ է տալիս։ Իրավունքում, ֆինանսներում կամ բժշկությունում սխալի գինը բարձր է, իսկ արդյունքների ստուգումը երբեմն պահանջում է գրեթե այնքան ժամանակ, որքան հենց աշխատանքը։ Արդյունքում տնտեսումը սպասվածից ավելի փոքր է լինում։

Երրորդը կազմակերպչական արգելքներն են։ Անհրաժեշտ է վերակառուցել գործընթացները, ապահովել անվտանգությունը, սահմանել պատասխանատվությունը և վերապատրաստել աշխատակիցներին։ Կարգավորվող ոլորտներում գործում են որակավորման խիստ պահանջներ։ Պատմությունը ցույց է տալիս, որ էլեկտրականությունն ու ՏՏ-ն ներդրվել են տասնամյակներով։ ԱԲ-ին նույնպես ժամանակ է պետք՝ տեխնիկական և կազմակերպչական սահմանափակումները հաղթահարելու համար։

Երրորդ սցենարը. ԱԲ-ն կստեղծի նոր մասնագիտություններ և կավելացնի մարդկանց պահանջարկը

Օպտիմիստները կարծում են, որ ավտոմատացումը ոչ միայն ոչնչացնում է աշխատատեղերը, այլև ստեղծում է նորերը։ Արտադրողականության աճը և գների նվազումը ընդլայնում են շուկաները և ձևավորում մարդկային աշխատանքի նկատմամբ լրացուցիչ պահանջարկ։ Աշխատում են երեք մեխանիզմ։

Առաջինը մասնագիտությունների բովանդակության փոփոխությունն է։ ԱԲ-ն վերցնում է ռուտինային աշխատանքը, իսկ մարդիկ կենտրոնանում են դատողության, հաղորդակցության, ստեղծագործության և որոշումների վրա։ Վաճառքի համակարգերը փնտրում են հաճախորդների և պատրաստում առաջարկներ, իսկ մենեջերներն ավելի շատ զբաղվում են բանակցություններով և գործարքների փակմամբ։ Եթե ընկերությունները ԱԲ-ն օգտագործեն որակի աճի և նոր շուկաներ մտնելու համար, զբաղվածությունը կարող է պահպանվել կամ աճել։ Ֆիննական 1994–2018 թվականների ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ արդյունաբերական ավտոմատացում ներդրած ձեռնարկությունները արտադրության ընդլայնման հաշվին զբաղվածությունն ավելացրել են 23%-ով։

Երկրորդը եկամուտների վերաբաշխումն է։ Ավելի էժան ապրանքներն ու ծառայությունները թողնում են ավելի շատ գումար այլ ծախսերի համար։ Պահանջարկը աջակցում է այն ճյուղերին, որտեղ կարևոր են ներկայությունը, փոխգործակցությունը և անհատական մոտեցումը՝ առողջապահություն, կրթություն, շինարարություն, հյուրանոցային բիզնես, անձնական ծառայություններ։ Արդյունքը երաշխավորված չէ, եթե եկամուտները գնան միայն ԱԲ-ում նոր ներդրումների, փոխհատուցումը կարող է չբավարարել։

Երրորդը նոր ընկերություններն ու մասնագիտություններն են։ Անհրաժեշտ կլինեն ինտեգրման, որակի ստուգման, ռիսկերի գնահատման և գործընթացների վերակառուցման մասնագետներ։ ԱԲ-ն նվազեցնում է ԾԱ-ի մշակման և վերլուծության արժեքը, և փոքր ընկերությունները կարող են առաջարկել ծառայություններ, որոնք նախկինում հասանելի էին միայն խոշորներին։ Կհայտնվեն նոր մոդելներ կրթության, ֆինանսական խորհրդատվության, բժշկական վերլուծության, իրավաբանության ոլորտներում։ Նոր աշխատատեղերը չեն նմանվի հներին, ուստի դրանք նախապես թվարկել դժվար է։ Անցումը ժամանակ և ուսուցում կպահանջի, և առանձին խմբեր միևնույն է կբախվեն դժվարությունների։

Ապագան կախված է տեխնոլոգիաների արագությունից և տնտեսության հարմարվողականությունից

Տավիլի գնահատմամբ՝ երեք սցենարները միմյանց չեն բացառում։ Դրանք կարող են զուգահեռ ընթանալ տարբեր ճյուղերում կամ փոխարինել միմյանց։ Սկզբում՝ դանդաղ ներդրում սահմանափակումների պատճառով, ապա՝ ավտոմատացման արագացում, իսկ առանձին ոլորտներում՝ արտադրության և նոր մասնագիտությունների աճ։

Հիմնական հարցը միայն այն չէ, թե «որքան խելացի կդառնա ԱԲ-ն», այլև այն, թե որքան հուսալի այն կկատարի իրական առաջադրանքները, որքան արագ ընկերությունները կվերակառուցեն աշխատանքը և արդյոք կհաջողվի ստեղծել գործունեության նոր տեսակներ։

Տավիլն ընդգծում է, որ պետությունները պետք է հետևեն ոչ միայն տեխնոլոգիաներին, այլև դրանց իրական ազդեցությանը զբաղվածության վրա՝ ներդրման, աշխատանքի ընդունման, աշխատավարձերի և հմտությունների վերաբերյալ տվյալներին։ Առանձին ուշադրություն պետք է դարձվի խոցելի աշխատողների աջակցությանը՝ ուսուցման ծրագրեր, կարճաժամկետ վերաորակավորում և եկամտի ապահովագրություն։ Ապագայի ամբողջ աշխատաշուկան կենտրոնացված ձևով պլանավորել հնարավոր չէ, ուստի խնդիրը պետք է դրվի այլ կերպ՝ հեշտացնել մարդկանց անցումը և պատրաստել գործիքներ այն դեպքի համար, եթե փոփոխությունները արագանան։

Ոչ զանգվածային դուրսմղումը, ոչ սահուն հարմարվումը, ոչ էլ նոր աշխատատեղերի պայթյունավտանգ աճը դեռ երաշխավորված չեն։ Ապագան կորոշվի տեխնոլոգիաների, խթանների, սահմանափակումների և ընկերությունների ու պետությունների որոշումների համադրությամբ։ Զբաղվածության մասին վեճը, եզրափակում է Տավիլը, իրականում վեճ է այն մասին, թե արդյոք տնտեսությունը կհասցնի հնարավորություններ ստեղծել ավելի արագ, քան տեխնոլոգիաները դրանք կփակեն։