Աստղագետները, հնարավոր է, առաջին անգամ գրանցել են զանգվածային աստղի պայթյուն, որը փոխազդել է սև խոռոչի հետ: Այս բացահայտումը, որը կոչվել է SN 2023zkd, հնարավոր է դարձել արհեստական բանականության (ԱԲ) շնորհիվ, որը օգնել է իրական ժամանակում հայտնաբերել անսովոր տիեզերական իրադարձություն: Հետազոտությունը, որը հրապարակվել է 2025 թվականի օգոստոսի 13-ին Astrophysical Journal-ում, կարող է վկայել աստղային պայթյունների նոր դասի մասին: Պատմում ենք, թե ինչն է այս իրադարձությունն այդքան եզակի դարձնում և ինչպես է ԱԲ-ն փոխում աստղագիտությունը:

SN 2023zkd-ի բացահայտում

SN 2023zkd իրադարձությունը առաջին անգամ նկատվել է 2023 թվականի հուլիսին Կալիֆորնիայի Zwicky Transient Facility աստղադիտակով: Այն տեղի է ունեցել ցածր աստղագոյացման ակտիվությամբ գալակտիկայում, որը գտնվում է Երկրից 730 միլիոն լուսային տարի հեռավորության վրա: Հազվագյուտ տիեզերական երևույթներ հայտնաբերելու համար մշակված նոր ԱԲ ալգորիթմը թույլ է տվել իրական ժամանակում գրանցել իրադարձությունը, ինչը աստղագետներին հնարավորություն է ընձեռել սկսել դիտարկումները առաջին ժամերից:

«SN 2023zkd-ն ցուցադրում է զանգվածային աստղի՝ պայթյունից առաջ ուղեկից օբյեկտի հետ փոխազդեցության ամենահստակ նշանները», - նշել է Հարվարդի համալսարանի աստղագիտության դոցենտ և հետազոտության համահեղինակ Էշլի Վիլյարը: Նա ավելացրել է, որ այս բացահայտումը կարող է վկայել «թաքնված» պայթյունների ամբողջ դասի մասին, որոնք ԱԲ-ն կօգնի հայտնաբերել:

Ի՞նչ է տեղի ունեցել աստղի հետ

Սկզբում SN 2023zkd-ն նման էր տիպիկ գերնորի՝ վառ բռնկում, որը ազդարարում էր զանգվածային աստղի մահը և աստիճանաբար մարում էր: Սակայն մի քանի ամիս անց աստղագետները նկատել են պայծառության կրկնակի աճ: Արխիվային տվյալների վերլուծությունը ցույց է տվել, որ համակարգը աստիճանաբար դարձել է ավելի պայծառ մոտ 1500 օր (մոտ չորս տարի) մինչև պայթյունը: Նման երկարատև նախապայթյունային փուլը չափազանց հազվադեպ է և վկայում է ուժեղ գրավիտացիոն ազդեցության մասին:

Գիտնականներն առաջարկել են երկու հիմնական վարկած.

  • Փոխազդեցություն սև խոռոչի հետ. Աստղը գտնվում էր սև խոռոչի շուրջ ուղեծրում, որի գրավիտացիան ապակայունացրել էր այն՝ հանգեցնելով կոլապսի և պայթյունի: Պայծառության երկու գագաթները բացատրվում են պայթյունի ալիքի բախմամբ նախ ցածր խտության նյութի, ապա՝ աստղի կողմից նախկինում արտանետված խիտ սկավառակաձև գազային ամպի հետ:
  • Սև խոռոչի կողմից ոչնչացում. Սև խոռոչը կարող էր ոչնչացնել աստղը մինչև նրա բնական պայթյունը: Այս դեպքում աստղի բեկորները բախվել են շրջակա գազի հետ՝ ստեղծելով գերնորի լուսավորություն:

Երկու սցենարներում էլ արդյունքում ձևավորվել է ավելի զանգվածային սև օբյեկտ: «Սա ամենահամոզիչ ապացույցն է, որ մոտ փոխազդեցությունները կարող են հանգեցնել աստղի պայթյունի», - նշել է հետազոտության գլխավոր հեղինակ Ալեքսանդր Գալյանոն՝ Արհեստական բանականության և հիմնարար փոխազդեցությունների ինստիտուտից:

ԱԲ-ի դերը և ապագա հետազոտություններ

ԱԲ-ն առանցքային դեր է խաղացել SN 2023zkd-ի հայտնաբերման գործում՝ թույլ տալով իրական ժամանակում հայտնաբերել անոմալիա: Սա աստղագետներին հնարավորություն է տվել հավաքել տվյալներ իրադարձության առաջին պահերից, ինչը հազվադեպ է հաջողվում գերնորերի ուսումնասիրության ժամանակ: Զանգվածային աստղերի մեծ մասը գտնվում է կրկնակի համակարգերում, սակայն պայթյունից առաջ զանգվածի փոխանակման պահը բռնելը մեծ հաջողություն է:

Ապագայում նման բացահայտումներն ավելի հաճախակի կդառնան՝ շնորհիվ նոր գործիքների, ինչպիսին է Չիլիում գտնվող Վերա Ռուբինի աստղադիտարանը, որը կսկանավորի հարավային երկինքը յուրաքանչյուր մի քանի գիշեր: Նրա տվյալների և ԱԲ համակարգերի համադրությունը թույլ կտա հայտնաբերել և ուսումնասիրել հազվագյուտ իրադարձություններ՝ բացահայտելով, թե ինչպես են զանգվածային աստղերն ապրում և մահանում կրկնակի համակարգերում:

«Մենք մտնում ենք մի դարաշրջան, երբ կարող ենք ավտոմատ կերպով գրանցել հազվագյուտ իրադարձությունները դրանց առաջացման պահին, այլ ոչ թե հետին թվով: Սա թույլ է տալիս կապել աստղի կյանքի և մահվան կետերը», - ընդգծել է Գալյանոն:

Հակիրճ…

ԱԲ-ի օգնությամբ կատարված SN 2023zkd-ի բացահայտումը կարող է դառնալ աստղի պայթյունի առաջին վկայությունը, որը առաջացել է սև խոռոչի հետ փոխազդեցությունից: Եզակի լուսային կորերը և սպեկտրները վկայում են աստղային պայթյունների նոր տեսակի մասին, որտեղ սև խոռոչը կարևոր դեր է խաղում: ԱԲ-ն և նոր աստղադիտարանները, ինչպիսին է Վերա Ռուբինը, բացում են մի դարաշրջան, երբ հազվագյուտ տիեզերական երևույթները կարելի է ուսումնասիրել իրական ժամանակում՝ խորացնելով աստղերի կյանքի և մահվան մասին մեր ընկալումը: Այս բացահայտումը, որը հրապարակվել է Astrophysical Journal-ում, ընդգծում է, թե ինչպես են տեխնոլոգիաները փոխում աստղագիտությունը՝ բացահայտելով Տիեզերքի նախկինում թաքնված գործընթացները: