Աստղագետները հայտնաբերել են եզակի երևույթ՝ աստղ, որը գոյատևել է գերծանր սև խոռոչի հետ կործանարար փոխազդեցությունից հետո, մոտ 700 օր անց վերադարձել է երկրորդ «հաշվեհարդարի» համար: Այս իրադարձությունը, որը կոչվում է AT 2022dbl, գրանցվել է երկու գրեթե նույնական լուսային բռնկումների տեսքով: Հայտնագործությունը հաստատում է, որ աստղը կարող է գոյատևել սև խոռոչի հետ մասնակի կործանումից և վերադառնալ կրկնակի փոխազդեցության համար՝ ստիպելով գիտնականներին վերանայել մակընթացային կործանման իրադարձությունների (TDE) բնույթը:

Հայտնագործության մանրամասներ

Գերծանր սև խոռոչները, որոնց զանգվածը հասնում է միլիոնավոր կամ միլիարդավոր արևային զանգվածների, գտնվում են խոշոր գալակտիկաների կենտրոններում: Երբ աստղը չափազանց մոտենում է նման սև խոռոչին, այն ենթարկվում է հզոր մակընթացային ուժերի ազդեցության, որոնք ձգում են այն ուղղահայաց և սեղմում հորիզոնական: Այս գործընթացը, որը հայտնի է որպես սպագետիֆիկացիա, հանգեցնում է աստղի մասնատման, որի մի մասը կլանվում է սև խոռոչի կողմից, իսկ մյուս մասը նետվում է տիեզերք:

AT 2022dbl-ի դեպքում աստղագետները դիտարկել են երկու լուսային բռնկումներ՝ մոտ 700 օրվա տարբերությամբ: Առաջին բռնկումը նկատվել է 2022 թվականին, իսկ երկրորդը, գրեթե նույնականը, 2024 թվականին: Գիտնականները բացառել են հավանականությունը, որ բռնկումները առաջացել են երկու տարբեր աստղերի կործանմամբ և եզրակացրել, որ երկու բռնկումներն էլ կապված են նույն աստղի հետ, որը գոյատևել է մասնակի մակընթացային կործանում և վերադարձել երկրորդ փոխազդեցության համար:

«Սա առաջին դեպքն է, երբ մենք դիտարկել ենք աստղ, որը գոյատևել է գերծանր սև խոռոչի հետ հանդիպումից և վերադարձել կրկնակի փոխազդեցության համար», - նշել է Թել Ավիվի համալսարանի հետազոտող Իաիր Արկավին: Գիտնականներին հուզող հարցն է՝ արդյո՞ք աստղը գոյատևել է սև խոռոչի երկրորդ «խայթոցից»:

Մասնակի կործանում և դրա նշանակությունը

Սովորաբար TDE-ները ենթադրում են աստղի ամբողջական կործանում, որի ընթացքում այն վերածվում է նյութի հոսքի, որի մի մասը կլանվում է սև խոռոչի կողմից, իսկ մյուս մասը նետվում է՝ ստեղծելով վառ բռնկումներ, որոնք տևում են շաբաթներ կամ ամիսներ: Սակայն վերջին տասնամյակում աստղագետները նկատել են, որ որոշ TDE-ներ ունեն ավելի ցածր ջերմաստիճան և պայծառություն, քան սպասվում էր: AT 2022dbl-ը կարող է բացատրել այս երևույթը. աստղը լիովին չի կործանվել, այլ միայն մասնակիորեն է վնասվել, ինչը թույլ է տվել նրան վերադառնալ:

Հետազոտողները ենթադրում են, որ աստղը գտնվում է սև խոռոչի շուրջ էլիպսաձև ուղեծրում՝ մոտ 700 օրվա պարբերությամբ: Եթե աստղը գոյատևել է երկրորդ փոխազդեցությունից, գիտնականները ակնկալում են երրորդ բռնկում 2026 թվականի սկզբին: Դա կհաստատի, որ աստղը շարունակում է գոյություն ունենալ՝ ենթարկվելով մասնակի մակընթացային կործանումների: Եթե երրորդ բռնկումը տեղի չունենա, դա կնշանակի, որ երկրորդ փոխազդեցությունը ճակատագրական է եղել աստղի համար, և առաջին ու երկրորդ բռնկումների նմանությունը ցույց կտա, որ մասնակի և ամբողջական TDE-ները կարող են նման լինել:

Գիտական նշանակություն

AT 2022dbl-ի հայտնագործությունը ստիպում է վերանայել TDE-ների մասին պատկերացումները: «Ամեն դեպքում, մենք ստիպված կլինենք վերաշարադրել այս բռնկումների մեր ընկալումը և այն, թե ինչ կարող են դրանք պատմել գալակտիկաների կենտրոններում գտնվող հրեշների մասին», - ընդգծել է Արկավին: Եթե մասնակի կործանումները տարածված են, դա կարող է նշանակել, որ գերծանր սև խոռոչները միշտ չէ, որ ամբողջությամբ կործանում են աստղերը, այլ աստիճանաբար «ուտում» են դրանք՝ ստեղծելով բռնկումների շարք:

Այս հայտնագործությունը նաև կարևոր է գերծանր սև խոռոչների ուսումնասիրման համար: TDE բռնկումները թույլ են տալիս աստղագետներին ուսումնասիրել այս սովորաբար անտեսանելի օբյեկտները, քանի որ դրանք չեն արձակում լույս: Մասնակի կործանումները կարող են ավելի շատ տվյալներ տրամադրել սև խոռոչների զանգվածի, պտույտի և նյութի կուտակման սկավառակների մասին, քանի որ կրկնվող բռնկումները հնարավորություն են տալիս դիտարկել դրանց դինամիկան երկար ժամանակ:

Հեռանկարներ և ապագա դիտարկումներ

Արկավիի թիմը նախատեսում է շարունակել դիտարկումները AT 2022dbl-ի տարածքում՝ 2026 թվականին հնարավոր երրորդ բռնկումը գրանցելու համար: Դրա համար կօգտագործվեն Հաբլ, Ջեյմս Ուեբ կամ ցամաքային աստղադիտակներ, որոնք կարող են գրանցել պայծառության փոփոխությունները: Եթե երրորդ բռնկումը տեղի ունենա, դա կհաստատի մասնակի կործանումների վարկածը և կբացի TDE-ների ուսումնասիրման նոր էջ: Հակառակ դեպքում, գիտնականները կկարողանան համեմատել ճակատագրական և ոչ ճակատագրական բռնկումների բնութագրերը՝ ավելի լավ հասկանալու դրանց բնույթը:

Բացի այդ, հայտնագործությունը ընդգծում է գալակտիկաների միջուկների երկարաժամկետ դիտարկումների կարևորությունը: Նման նախագծերը, ինչպիսին է Vera C. Rubin աստղադիտարանը, որի գործարկումը նախատեսված է 2025 թվականին, թույլ կտան համակարգված կերպով հետևել նման իրադարձություններին՝ բացահայտելով մասնակի կործանումների այլ դեպքեր:

Եզրակացություն

Աստղի հայտնագործությունը, որը երկու անգամ գոյատևել է գերծանր սև խոռոչի հետ փոխազդեցությունից, աստղագիտության մեջ բեկումնային է, որը փոխում է մակընթացային կործանման իրադարձությունների մասին մեր պատկերացումները: AT 2022dbl-ը ցույց է տալիս, որ աստղերը կարող են ոչ միայն գոյատևել սև խոռոչի հետ հանդիպումից, այլև վերադառնալ նոր դրվագների համար՝ ստեղծելով բռնկումների շարք: 2026 թվականին երրորդ բռնկման սպասումը կդառնա առանցքային պահ, որը կա՛մ կհաստատի մասնակի կործանումների վարկածը, կա՛մ ցույց կտա, որ աստղը զոհվել է երկրորդ հաշվեհարդարի ժամանակ: Ամեն դեպքում, այս հայտնագործությունը ստիպում է գիտնականներին վերանայել TDE-ների բնույթը և դրանց դերը գերծանր սև խոռոչների ուսումնասիրման մեջ՝ բացելով տիեզերքի հետազոտման նոր հորիզոններ: