Արևային էներգիան ամենահեռանկարային և կայուն մաքուր էներգիայի ձևերից մեկն է, որը կարող է առաջիկա տասնամյակներում դառնալ համաշխարհային էներգետիկ փոխակերպման հիմքը: Տարեցտարի արևային տեխնոլոգիաները դառնում են ավելի մատչելի և արդյունավետ՝ շնորհիվ նոր նյութերի, նորարարական տեխնոլոգիաների և արևային վահանակների արժեքի նվազման: Այնուամենայնիվ, արևային էներգետիկայի հնարավորությունները դեռևս ամբողջությամբ չեն իրացվել:

Հայաստանում արևային էներգետիկայի հեռանկարների և ներուժի մասին խոսել է բարձր տեխնոլոգիաների արդյունաբերության նախկին նախարար Հայկ Չոբանյանը՝ ելույթ ունենալով «Զենիթ» ակադեմիայի կողմից կազմակերպված «Կրթություն և կարիերա» ցուցահանդեսի շրջանակում անցկացված քննարկումների ժամանակ:

Արևային էներգետիկան Հայաստանում

Հայկ Չոբանյանի կարծիքով՝ արևային էներգետիկան Հայաստանի համար խոստումնալից ուղղություն է: Նա նշում է, որ երկրում կան տարածաշրջաններ, որոնք զգալի առավելություններ ունեն այս ոլորտի զարգացման համար: Նույնիսկ ավելի քիչ արդյունավետ տարածքները մի քանի անգամ գերազանցում են Գերմանիայի առավել առաջադեմ տարածքների արդյունավետությունը, որտեղ արևային էներգետիկան ակտիվորեն զարգանում է:

«Հայաստանն ունի զգալիորեն ավելի բարձր արևային ներուժ՝ համեմատած եվրոպական երկրների մեծամասնության հետ: Հայաստանում տարեկան միջին արևային ճառագայթումը կազմում է մոտ 1750 կՎտ·ժ մեկ քառակուսի մետրի համար, մինչդեռ Գերմանիայում այդ ցուցանիշը միջինում 950 կՎտ·ժ/մ² է: Սա նշանակում է, որ Հայաստանում արևային վահանակները կարող են գրեթե երկու անգամ ավելի շատ էներգիա արտադրել նույն տեղադրման պայմաններում, ինչը երկիրն առանձնապես գրավիչ է դարձնում արևային էներգետիկայի զարգացման համար»,- հայտարարել է Չոբանյանը:

Բացի այդ, Հայաստանում կան չօգտագործվող տարածքներ, որոնք կարող են օգտագործվել արևային վահանակների տեղադրման համար, նշել է Չոբանյանը: Սա արևային էներգետիկային տալիս է լրացուցիչ ռազմավարական նշանակություն երկրի համար:

Հանրային ծառայությունները կարգավորող հանձնաժողովի (ՀԾԿՀ) կողմից հաստատված կանխատեսման համաձայն՝ 2025 թվականին Հայաստանում արևային էներգետիկան կարձանագրի զգալի աճ: Սպասվում է, որ 2025-ին արևային էլեկտրակայանները էական ներդրում կունենան էլեկտրաէներգիայի ընդհանուր արտադրության մեջ, որը կկազմի 8,668 մլրդ կՎտ·ժ: Առաջին խոշոր արևային էլեկտրակայանի՝ 55 ՄՎտ հզորությամբ «Մասրիկ-1»-ի շինարարության ավարտը, որը կարտադրի 128 մլն կՎտ·ժ, կդառնա կարևոր փուլ: Մյուս արևային կայանները կավելացնեն ևս 246 մլն կՎտ·ժ՝ թույլ տալով երկրի էներգետիկ հաշվեկշռում արևային էներգիայի բաժինը 4%-ից հասցնել 8%-ի:

Արևային էներգետիկայի ապագան. Թող արևը փայլի նաև գիշերը

Արևային էներգետիկայի հիմնական խնդիրն այն է, որ էներգիան արտադրվում է միայն ցերեկը: Սակայն, ինչպես նշել է Չոբանյանը, այսօր արդեն գոյություն ունեն լուծումներ, որոնք օգնում են հաղթահարել այդ խոչընդոտը: Դրա համար անհրաժեշտ է զարգացնել նոր տեխնոլոգիաներ և ներդնել արևային կայանների ժամանակակից տեսակներ:

Չոբանյանի խոսքով՝ համաշխարհային արևային էներգետիկայի ամենակարևոր փոփոխություններից մեկը էներգիայի կուտակիչների զարգացումն է: Այս ոլորտում բեկումը կարող է հանգեցնել էներգետիկ հատվածում կտրուկ փոփոխությունների: Սա հատկապես կարևոր է Հայաստանի համար, որը, չնայած արևային էներգետիկայի բարձր ներուժին, գիշերային ժամերին էլեկտրաէներգիայի մատակարարումն ապահովելու համար դեռևս ստիպված է օգտագործել ներկրվող վառելիքով աշխատող ջերմային կայաններ:

Ինչպես գրում են միջազգային ԶԼՄ-ները, 2025 թվականին ուշադրության կենտրոնում են նոր մարտկոցները, էներգիայի կուտակման անսովոր համակարգերն ու խելացի լուծումները: Ահա թե ինչն է այժմ առաջնային.

  • Երկաթ-օդային մարտկոցներ Form Energy-ից, որոնք կարող են պահպանել լիցքը մինչև 100 ժամ՝ օգտագործելով երկաթի ժանգոտման գործընթացը: Սա էժան լուծում է մեծ էներգացանցերի համար:
  • Նատրիում-իոնային մարտկոցներ՝ լիթիում-իոնային մարտկոցների այլընտրանք: Դրանք ավելի էժան են և օգտագործում են մատչելի նյութեր՝ նվազեցնելով բնապահպանական բեռը:
  • Պինդ վիճակի մարտկոցներ, որոնք պահպանում են 2.5 անգամ ավելի շատ էներգիա, գրեթե պատրաստ են զանգվածային արտադրության: Դրանք ավելի անվտանգ և արդյունավետ են:
  • Էներգիայի կուտակումը դուրս է գալիս մարտկոցների սահմաններից: Չինաստանում արդեն աշխատում են Energy Vault-ի գրավիտացիոն համակարգեր, որտեղ բետոնե բլոկները բարձրացվում և իջեցվում են՝ կուտակելով և հանձնելով էներգիա:
  • Գոյություն ունեն նաև ջերմային պահեստներ՝ հալված աղերով, որոնք պահպանում են արևային ջերմությունը՝ գիշերը էլեկտրաէներգիա արտադրելու համար:

Չոբանյանն ավելացրել է, որ արևային էներգիայի կուտակման տեխնոլոգիաների զարգացմամբ Հայաստանը կարող է զգալիորեն նվազեցնել ներկրվող հումքից կախվածությունը և ավելի արդյունավետ օգտագործել իր արևային ներուժը՝ դարձնելով երկրի էներգամատակարարումն ավելի կայուն և էկոլոգիապես մաքուր:

Հայաստանին անհրաժեշտ են միջգիտակարգային լուծումներ

Հայկ Չոբանյանի խոսքով՝ այսօր առանձնահատուկ արժեք ունեն միջոլորտային և միջգիտակարգային նախագծերը, որոնք միավորում են տարբեր աղբյուրներ և տեխնոլոգիաներ: Նման ուղղություններից մեկը արևային-հիդրավլիկ կասկադային էլեկտրակայաններն են, որոնք ակտիվորեն ներդրվում են աշխարհում: Դրանց էությունն այն է, որ արևային կայանների էներգիան օգտագործվում է հիդրոակումուլյատորային համակարգերի աշխատանքի համար: Ցերեկը, երբ առաջանում է արևային էներգիայի ավելցուկ, ջուրը մղվում է վերին ջրամբարներ: Գիշերը, երբ արևային արտադրությունը դադարում է, ջուրը ցած է իջեցվում՝ պտտելով տուրբինները և ապահովելով էլեկտրաէներգիայի կայուն արտադրություն:

Այս փակ օրական ցիկլը թույլ է տալիս փոխհատուցել արևային գեներացիայի փոփոխականությունը և ապահովել էներգամատակարարման կայունություն:

«Հայաստանը լեռնային երկիր է, ինչը հատկապես հարմար է դարձնում նման համակարգերի կառուցումը,- նշել է Չոբանյանը:- Մենք ունենք բազմաթիվ հարմար տարածքներ, ինչպես նաև խոշոր ջրամբարներ, մասնավորապես՝ Սևանա լիճը, որը գտնվում է բարձրության վրա: Նրա ռեսուրսները կարող են ռացիոնալ կերպով ինտեգրվել էներգահամակարգ՝ առանց էկոլոգիական հավասարակշռությունը խախտելու: Սա թույլ կտա ոչ միայն օգտագործել առկա ջրային ռեսուրսը, այլև զգալիորեն ավելացնել մաքուր էներգիայի արտադրությունը՝ բնական պայմանների և ժամանակակից տեխնոլոգիաների սիներգիայի շնորհիվ»:

Ագրոարևային տեխնոլոգիաներ. Էներգետիկայի և գյուղատնտեսության սիներգիա

Ինչպես նշել է Հայկ Չոբանյանը, չնայած հայկական ընկերություններն արդեն օգտագործում են առաջատար սարքավորումներ արևային էներգետիկայի ոլորտում, ճյուղը պահանջում է մշտական թարմացում և տեխնոլոգիական զարգացում: «Արևային տեխնոլոգիաները արագորեն զարգանում են, և թեև Հայաստանը դեռևս չունի ռեսուրսներ՝ այս ոլորտում համաշխարհային առաջատար լինելու համար, մեր նպատակն է չհետ մնալ և ակտիվորեն ներդնել առաջադեմ լուծումներ»,- ընդգծել է նա:

Նման լուծումներից մեկը Հայաստանում արդեն կիրառվող ագրոարևային համակարգերն են: Սա նորարարական մոտեցում է, որը համատեղում է արևային էներգիայի արտադրությունը գյուղատնտեսական հողերի օգտագործման հետ: Արևային վահանակները տեղադրվում են որոշակի բարձրության վրա՝ թույլ տալով լույսին և օդին հասնել ներքևում տեղակայված գյուղատնտեսական մշակաբույսերին: Այսպիսով, նույն տարածքն օգտագործվում է երկու նպատակով՝ գյուղմթերքի աճեցման և էլեկտրաէներգիայի արտադրության համար: «Նման կայանքների օգտակար գործողության գործակիցն ավելի բարձր է, քանի որ արդյունավետությունը ձևավորվում է էներգետիկայի և գյուղատնտեսության խաչմերուկում»,- ավելացրել է Չոբանյանը:

Ագրոարևային տեխնոլոգիաները նոր հեռանկարներ են բացում հողերի ռացիոնալ օգտագործման և կայուն զարգացման համար, հատկապես այնպիսի երկրներում, ինչպիսին Հայաստանն է՝ սահմանափակ տարածքներով և բարձր արևային ճառագայթմամբ:

Էներգացանցի արդիականացումը՝ զարգացման առանցքային պայման

Չոբանյանի խոսքով՝ կա կարևոր խնդիր, որը պետք է լուծվի առաջնահերթ կարգով. «Հայաստանում արևային էներգետիկայի զարգացման հիմնական խոչընդոտը ներքին էներգացանցի վիճակն է: Եթե մոտ ապագայում չիրականացվեն անհրաժեշտ բարեփոխումներ և ենթակառուցվածքի արդիականացում, դա կարող է վտանգի տակ դնել խոշոր ներդրումային ծրագրերի և ռազմավարական նախաձեռնությունների իրականացումը, որոնց վրա այսօր մեծ հույսեր են դրված»:

Նրա խոսքով՝ երկրի էներգետիկ համակարգը պետք է տեխնիկապես պատրաստ լինի ընդունելու և վերաբաշխելու տարբեր տարածաշրջաններից ստացվող էլեկտրաէներգիան:

«Առանց ճկուն, կայուն և հարմարվող ցանցի ստեղծման անհնար է ապահովել նոր արևային կայանների լիարժեք ինտեգրումը ազգային էներգետիկ հաշվեկշռում: Սա ոչ միայն զարգացման, այլև Հայաստանի ամբողջ էներգետիկ ռազմավարության կայունության հարց է»,- ավելացրել է նա:

Հայաստանն ունի բոլոր նախադրյալները՝ ամուր տեղ զբաղեցնելու կայուն և նորարար էներգետիկա զարգացնող երկրների քարտեզում: Բարձր արևային ճառագայթումը և ռելյեֆի բազմազանությունը արդեն իսկ երկրին տալիս են եզակի առավելություն: Սակայն այդ ներուժը ռազմավարական ռեսուրսի վերածելու համար անհրաժեշտ են լուծումներ և գործողություններ, որոնք պետք է ձեռնարկվեն արդեն այսօր: