Միջազգային գիտական խմբի հետազոտողները նոր տվյալներ են ստացել մութ էներգիայի բնույթի մասին՝ առեղծվածային ուժի, որը պատասխանատու է Տիեզերքի արագացված ընդարձակման համար։ Պարզվել է, որ մութ էներգիան կարող է փոփոխվել ժամանակի ընթացքում, ինչը հակասում է կայուն համարվող տեսություններին։ Այս եզրակացությունները կատարվել են DESI (Dark Energy Spectroscopic Instrument) սպեկտրոսկոպիական գործիքի օգնությամբ, որը տեղադրված է Կիտ Փիք աստղադիտարանում (Արիզոնա, ԱՄՆ)։ Պաշտոնական զեկույցը հրապարակվել է DESI-ի ինտերնետային պորտալում։

Ինչպե՞ս է գործում DESI-ն

DESI-ն առաջադեմ գործիք է, որն օգտագործում է օպտամանրաթելային մալուխների համակարգ՝ մեկ դիտարկման ընթացքում հինգ հազար գալակտիկա կամ քվազար միաժամանակ ուսումնասիրելու համար, որի տևողությունը կազմում է մոտ 20 րոպե։ Սա ոչ միայն թույլ է տալիս գնահատել այս օբյեկտների տարիքն ու դրանց հեռավորությունը, այլև կազմել Տիեզերքի մանրամասն քարտեզներ՝ հետևելով դրա էվոլյուցիային տարբեր փուլերում։

Ի՞նչ է հայտնի մութ էներգիայի մասին

Տիեզերքի ընդլայնման փաստը հաստատվել է մոտ մեկ դար առաջ։ 1990-ականների վերջում գիտնականները պարզեցին, որ այդ գործընթացը տեղի է ունենում արագացմամբ, և այս երևույթը բացատրելու հիմնական վարկածը դարձավ մութ էներգիայի գաղափարը։ Ըստ ժամանակակից պատկերացումների՝

  • Մութ էներգիան կազմում է Տիեզերքի մոտ 70%-ը
  • Մութ նյութը՝ 25%-ը
  • Սովորական նյութը՝ ընդամենը 5%-ը

Ըստ ստանդարտ կոսմոլոգիական մոդելի՝ մութ էներգիան պետք է մնա անփոփոխ ժամանակի ընթացքում, ինչպես դեռ ենթադրում էր Ալբերտ Էյնշտեյնը իր ընդհանուր հարաբերականության տեսության շրջանակում։ Սակայն DESI-ի վերջին տվյալները ցույց են տալիս, որ մութ էներգիայի ազդեցությունը վերջին միլիարդավոր տարիների ընթացքում կարող էր թուլանալ։

Առաջին փոփոխությունների նշանները

Հետազոտողները պարզել են, որ մոտ 7 միլիարդ տարի առաջ Տիեզերքի ընդարձակման արագացումն ավելի մեծ էր, քան այժմ։ Սա կարող է նշանակել, որ մութ էներգիայի ազդեցությունն աստիճանաբար նվազում է, ինչը հակասում է նախորդ պատկերացումներին։

«Մենք ստացել ենք իսկապես հետաքրքիր արդյունքներ, – նշել է DESI-ի ներկայացուցիչ Ալեքսեյ Լոտո-Հարնետը։ – Այս դիտարկումները կարող են հանգեցնել հիմնարար բացահայտման մութ էներգիայի բնույթի և Տիեզերքի կառուցվածքի վերաբերյալ»։

Ապագա հետազոտությունները

Առաջիկա հինգ տարիների ընթացքում գիտնականները նախատեսում են ստուգել այս նոր վարկածը լրացուցիչ տվյալների օգնությամբ։ Այս հարցում նրանց կօգնեն ոչ միայն DESI-ն, այլև այլ խոշոր գիտական նախագծեր, ինչպիսիք են՝

  • Euclid՝ եվրոպական տիեզերական աստղադիտակը
  • NASA Nancy Grace Roman աստղադիտակը, որը դեռևս պետք է գործարկվի
  • Վերա Ռուբինի աստղադիտարանը Չիլիում

Եթե մութ էներգիայի փոփոխականության վարկածը հաստատվի, դա կարող է առաջացնել իսկական հեղափոխություն ֆիզիկայում, համեմատելի Տիեզերքի արագացված ընդարձակման հայտնագործության հետ, որի համար 2011 թվականին Նոբելյան մրցանակ է շնորհվել ֆիզիկայի ոլորտում։

«Այդ դեպքում մենք ստիպված կլինենք վերանայել ամբողջ ստանդարտ կոսմոլոգիական մոդելը», – հայտարարել է ֆրանսիացի ֆիզիկոս Էթիեն Բերտենը։

Մութ էներգիայի նոր հատկությունների հայտնագործումը կարող է արմատապես փոխել մեր պատկերացումները Տիեզերքի և նրա ապագա զարգացման մասին։ Հետազոտությունները շարունակվում են, և առաջիկա տարիներին մենք, հնարավոր է, ականատես կլինենք աստղաֆիզիկայի ամենամեծ գիտական առաջընթացներից մեկին։