ՆախընտրելիՓոքր և միջին բիզնեսը (ՓՄՁ) կարևոր դեր է խաղում յուրաքանչյուր երկրի տնտեսության մեջ, և Հայաստանը բացառություն չէ: ՓՄՁ-ն նորարարությունների շարժիչն է, ստեղծում է աշխատատեղեր, խթանում է մրցակցությունը և նպաստում սոցիալական բարեկեցությանը: Ավելին, նման ընկերությունները հաճախ դառնում են տեղական տնտեսությունների հիմքը՝ ամրապնդելով տարածաշրջանային զարգացումը և նվազեցնելով աղքատության մակարդակը: Սակայն, չնայած իր կարևորությանը, ՓՄՁ-ն բախվում է բազմաթիվ մարտահրավերների, որոնցից հարկային կարգավորումների սխալները դառնում են հիմնական խնդիրներից մեկը: Հարկային ոչ ճիշտ քաղաքականությունը կարող է զգալիորեն խոչընդոտել նման ձեռնարկությունների աճին և զարգացմանը՝ սահմանափակելով նրանց հնարավորությունները և նվազեցնելով գրավչությունը ներդրողների համար:
Հայաստանում ՓՄՁ-ի զարգացման համար աջակցող միջավայրի ստեղծման կարևորության և այլ ասպեկտների մասին «Բա իմացա՞ր» հաղորդման ընթացքում պատմել է Փոքր և միջին բիզնեսի ասոցիացիայի նախագահ Հակոբ Ավագյանը:
Հարկեր և ՓՄՁ-ի դասակարգում. որտեղի՞ց է սկսվում խառնաշփոթը
Ավագյանի խոսքով՝ Հայաստանում իրավական հիմքը բավականին հստակ սահմանում է, թե ինչն է համարվում ՓՄՁ: «Փոքր և միջին բիզնեսին աջակցելու մասին» օրենքը առանձնացնում է երեք կատեգորիա՝ գերտեղակ, փոքր և միջին բիզնես: Օրենքով՝ գերտեղակ ընկերություններն ունեն մինչև 100 մլն դրամ ակտիվներ և մինչև 10 աշխատակից, փոքրերը՝ մինչև 500 մլն դրամ ակտիվներ և 10-ից 49 աշխատակից, միջինները՝ մինչև 1,5 մլրդ դրամ ակտիվներ և 50-ից 249 աշխատակից:
Սակայն հարկային օրենսդրությունը որոշակի խառնաշփոթ է մտցնում: Շատերի ընկալմամբ՝ ՓՄՁ-ի շրջանակներում ընդգրկվում են միայն այն ընկերությունները, որոնք վճարում են շրջանառության հարկ: Բայց դա այդպես չէ. կան գերտեղակ բիզնեսներ, որոնք ընդգրկված են ընդհանուր հարկման միջավայրում, և կան այնպիսինները, որոնք օգտվում են միկրոձեռնարկատիրության ռեժիմից: Հետևաբար, Ավագյանի կարծիքով, կարևոր է ՓՄՁ-ին դիտարկել ոչ միայն հարկային օրենսդրության տեսանկյունից, այլև հաշվի առնել ավելի լայն չափանիշներ:
ՓՄՁ-ի մոռացված դերը. խնդիրներ և բաց թողնված հնարավորություններ զարգացման համար
Երկրի տնտեսության համար փոքր և միջին բիզնեսի (ՓՄՁ) կարևորությունը նշելով՝ Հակոբ Ավագյանը ընդգծեց, որ տնտեսության զարգացման հարցերը լուծելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել ՓՄՁ-ի դերը: Սակայն, նրա խոսքով, այսօր այդ ոլորտը Հայաստանում հայտնվել է երկրորդ պլանում:
Ավելի վաղ, ինչպես նշեց Ավագյանը, ՓՄՁ-ն կառավարության առաջնահերթություններից մեկն էր, և գոյություն ունեին այդ ճյուղի զարգացմանն ուղղված մի շարք ռազմավարություններ: Թեև դրանք միշտ չէ, որ 100%-ով իրականացվում էին, սակայն մեծամասամբ կյանքի էին կոչվում: 2002 թվականին ստեղծվեց ՓՄՁ-ին աջակցող կենտրոն, որը շուտով մասնաճյուղեր բացեց մարզերում և կազմակերպեց փորձի փոխանակման ծրագրեր օտարերկրյա գործընկերների հետ: Օրինակ՝ հաջողված էր գյուղատնտեսության ոլորտում Ճապոնիայի հետ փորձի փոխանակման ծրագիրը: Թեև կենտրոնն անթերի չէր, այդ կառույցն ուներ լավ ինստիտուցիոնալ հնարավորություններ միջազգային համագործակցության համար:
Այնուամենայնիվ, այդ կառույցը փակվեց, և վերջին 4-5 տարիների ընթացքում երկրում չկա կազմակերպություն, որը կզբաղվեր ՓՄՁ-ին աջակցությամբ: ՓՄՁ-ի զարգացման վերջին ռազմավարությունը, որի գործողության ժամկետը լրացել է անցյալ տարի, ըստ նախկին էկոնոմիկայի նախարարի հայտարարության, չի կատարվել: Ավագյանը շեշտեց, որ թեև եղել են հիմնավորումներ, ինչպես օրինակ՝ ֆինանսների նախարարության կողմից անբավարար ֆինանսավորումը, գլխավորն այն է, որ կառավարության կողմից հաստատված ծրագիրը չի իրականացվել: Սա, նրա խոսքով, արտացոլում է պետության վերաբերմունքը ՓՄՁ-ի նկատմամբ:
ՓՄՁ-ին աջակցելը նպատակ չէ, այլ ճանապարհ
Հակոբ Ավագյանը ընդգծում է. փոքր և միջին բիզնեսի (ՓՄՁ) զարգացմանը աջակցելը միանգամյա խնդիր չէ, այլ մշտական և շարունակական գործընթաց: Այնուամենայնիվ, ավելի հաճախ են հնչում հայտարարություններ, թե իբր պետք է գա մի պահ, երբ կարելի կլինի արձանագրել, որ ՓՄՁ-ն «զարգացել է» և այլևս աջակցության կարիք չունի: Սակայն, փորձագետի խոսքով, նույնիսկ աշխարհի ամենազարգացած երկրներում այդպիսի բան չեն ասում:
Գերմանիայի և Ճապոնիայի նման երկրներում, որտեղ ՓՄՁ-ն կազմում է ՀՆԱ-ի մինչև 50%-ը, այդ ոլորտին աջակցող կենտրոնները շարունակում են ակտիվորեն գործել: Մինչդեռ Հայաստանում, որտեղ ՓՄՁ-ի մասնաբաժինը ընդամենը 27% է, նման կառույցները վերացվել են: Սա լուրջ մտահոգություններ է առաջացնում, հատկապես հաշվի առնելով, որ փոքր և միջին բիզնեսն ապահովում է աշխատատեղերի մոտ 60%-ը և կազմում է ընդհանուր ակտիվ հարկատուների մոտ 50%-ը: Բացի այդ, ՓՄՁ-ն մնում է աղքատության դեմ պայքարի ամենաարդյունավետ գործիքներից մեկը:
Կարմիր դրոշակ. բիզնեսի 50%-ը կենտրոնացած է Երևանում, մարզերը՝ ստվերում
Այսօր Հայաստանում, ՓՄՁ ասոցիացիայի ղեկավարի խոսքով, նկատվում է անհանգստացնող միտում. բիզնես ակտիվության մոտ կեսը կենտրոնացած է Երևանում, ինչպես նաև աշխատող բնակչության ավելի քան 50%-ը: Ավագյանի կարծիքով, նման կենտրոնացումը վկայում է կառուցվածքային անհավասարակշռության մասին, և պետությունը պետք է դառնա «անտեսանելի ձեռք»՝ նպաստելով ՓՄՁ-ի ձևավորմանը սահմանամերձ և մարզային շրջաններում:
Նա նաև քննադատում է այն ռազմավարությունը, որով ջանքերը հիմնականում ուղղված են մեկ խոշոր ներդրողի ներգրավմանը. «Սա թանկ և պակաս արդյունավետ ճանապարհ է: Շատ ավելի արդյունավետ է իրականացնել բազմազան մոտեցում և ստեղծել հազար փոքր ու միջին ձեռնարկություններ՝ մեկ խոշոր բիզնեսի փոխարեն, որը կարող է ցանկացած պահի հրաժարվել իր մտադրություններից՝ չնայած պետության կողմից ցուցաբերված ողջ ուշադրությանն ու ռեսուրսներին»:
