Ֆիլոքսերան արդեն Հայաստանում է. գիտնականները նախազգուշացնում են ազգային խաղողի սորտերին սպառնացող վտանգի մասին

Վտանգավոր վնասատուն արդեն հասել է Հայաստան

Որպես ամենալուրջ սպառնալիքներից մեկը՝ գիտնականներն անվանում են ֆիլոքսերան (խաղողի լվիճը), որը 19-րդ դարի երկրորդ կեսին ոչնչացրել էր եվրոպական գրեթե բոլոր խաղողի այգիները։ «Ցավոք, այս վնասատուն արդեն հայտնվել է նաև Հայաստանում»,- հայտնել է Մարգարյանը։

Ազգային սորտերը պահպանելու համար մասնագետները սկսել են դրանք պատվաստել ֆիլոքսերակայուն ամերիկյան արմատակալների վրա։ Այժմ գիտնականներն ուսումնասիրում են, թե արդյոք հայկական հայտնի սորտերը, ինչպիսիք են Արենին և Ոսկեհատը, նման պատվաստումից հետո կկարողանան պահպանել իրենց հիմնական գենետիկական և տնտեսական հատկանիշները։

Գենետիկան օգնեց պարզել ֆիլոքսերայի ծագումը

Հետազոտությունների ևս մեկ խոշոր ուղղություն դարձավ հենց ինքը՝ վնասատուի ուսումնասիրությունը։ Հայ մասնագետներն առաջին անգամ իրականացրել են դրա մոլեկուլային սեկվենավորումը (հաջորդականության որոշումը)՝ վերլուծելով շուրջ 600 գենոմ։

Համեմատելով հայկական նմուշները ԱՄՆ-ից և եվրոպական 12 երկրներից վերցված պոպուլյացիաների հետ՝ գիտնականները հանգել են այն եզրակացության, որ հայկական ֆիլոքսերան պատկանում է հենց եվրոպական խմբին։

«Սա թույլ է տալիս ենթադրել, որ վնասատուն Հայաստան է հասել հենց Եվրոպայից»,- նշել է հետազոտողը։

Նրա կարծիքով՝ պատճառը տնկանյութի ներկրման ժամանակ ֆիտոսանիտարական հսկողության խախտումներն են եղել։ Հետևանքներն արդեն զգացվում են. Մարգարյանի խոսքով՝ սեփական արմատներով խաղողի աճեցումը, մասնավորապես՝ Արարատյան դաշտավայրում, դառնում է ավելի ու ավելի ռիսկային։

Սելեկցիայի նոր փուլ. քիչ քիմիա, շատ կայունություն

Հետազոտողի խոսքով՝ այսօր լաբորատորիան կողմնորոշվում է դեպի եվրոպական «Կանաչ գործարք» (Green Deal) հայեցակարգը, որը նախատեսում է պեստիցիդների օգտագործման կրճատում։ Հայ գիտնականները հայտնաբերել են վայրի խաղողի պոպուլյացիաներ, որոնք բնական կայունություն ունեն մի շարք վտանգավոր հիվանդությունների նկատմամբ։

Օգտագործելով մոլեկուլային սելեկցիայի մեթոդները՝ հետազոտողները խաչասերել են կայուն վայրի ձևերը Արենի և Ոսկեհատ սորտերի հետ։ Արդյունքում արդեն ստացվել է շուրջ 5000 նոր սերմնաբույս, որոնց գենետիկական վերլուծությունը կսկսվի աշնանը։ Գլխավոր խնդիրն է՝ կայունության գեները փոխանցել ավանդական հայկական սորտերին։

Եթե փորձը հաջող ընթանա, հնարավոր կլինի զգալիորեն կրճատել խաղողի այգիների քիմիական պատրաստուկներով մշակումների քանակը։

«Այսօր խաղողագործները ստիպված են լինում վազը սրսկել սեզոնի ընթացքում հինգից վեց անգամ։ Հետո մենք բոլորս ուտում ենք այդ խաղողը։ Ուստի խոսքը ոչ միայն էկոլոգիայի, այլև մարդկանց առողջության մասին է»,- ընդգծել է Մարգարյանը։