Ջոնս Հոփքինսի համալսարանի աստղագետները հայտնաբերել են գոլորշիացած մետաղների վիթխարի ամպ, որը 2024 թվականի սեպտեմբերից մինչև 2025 թվականի մայիսը մթագնել էր J0705+0612 աստղը՝ նվազեցնելով դրա պայծառությունը մինչև սովորական մակարդակի 3%-ը։ Ամպի տրամագիծը կազմում է մոտ 200 միլիոն կիլոմետր (մոտավորապես Երկրի 15 000 տրամագիծ)։ Հետազոտության արդյունքները հրապարակվել են The Astronomical Journal ամսագրում։

Ինչպե՞ս է հայտնաբերվել օբյեկտը

J0705+0612 աստղը (արևանման տիպի, մեզնից մոտ 3000 լուսատարի հեռավորության վրա) հանկարծակի մթագնել է գրեթե 40 անգամ։ Նման տևական և խորը մթագնումը չափազանց հազվադեպ երևույթ է։ Աստղագետներն օգտագործել են Gemini South, Apache Point և Magellan աստղադիտակները, ինչպես նաև արխիվային տվյալները՝ օբյեկտի բնույթը հասկանալու համար։

Ամպը գտնվում է աստղից մոտ 13,3 աստղագիտական միավոր հեռավորության վրա (մեր համակարգի Սատուրնի և Ուրանի ուղեծրերի միջև)։ Աստղի շուրջ մեկ ամբողջական պտույտը տևում է մոտ 44 տարի։

Ի՞նչ կա ամպի ներսում

Gemini South-ի բարձր ճշգրտության GHOST սարքի միջոցով իրականացված սպեկտրալ վերլուծությունը ցույց է տվել, որ ամպը հարուստ է ծանր տարրերով (աստղագիտական տերմինաբանությամբ՝ «մետաղներով»)։ Դրանում մեծ քանակությամբ գազանման երկաթ և կալցիում կա։ Առաջին անգամ հաջողվել է ոչ միայն հայտնաբերել այս մետաղները, այլև չափել դրանց շարժումը ամպի ներսում երեք չափումներով. ամպը պտտվում է աստղից անկախ։

Ո՞վ է պահում ամպը

Ամպը ձգողականորեն կապված է մի զանգվածեղ օբյեկտի հետ, որը պտտվում է J0705+0612-ի շուրջ։ Դրա զանգվածը պետք է առնվազն մի քանի անգամ գերազանցի Յուպիտերին, այլապես նման հսկայական կառուցվածքը պարզապես կցրվեր։ Հնարավոր է երկու սցենար.

  • Ցածր զանգվածով ուղեկից աստղ (այդ դեպքում ամպը շուրջաստղային սկավառակ է),
  • Հսկա մոլորակ (այդ դեպքում սա շուրջմոլորակային սկավառակ է)։

Երկու տարբերակն էլ ծայրահեղ հազվադեպ են դիտարկումների համար, երբ սկավառակը կամ ամպը անցնում է ուղիղ աստղի առջևով։

Ամպի ծագումը

Համակարգի տարիքը գնահատվում է 2 միլիարդ տարի, սակայն հենց ամպը, հավանաբար, շատ ավելի երիտասարդ է։ Ամենահավանական պատճառը երկու մոլորակների բախումն է։ Նման իրադարձությունները սովորական են երիտասարդ և քաոսային համակարգերում, բայց ծայրահեղ հազվադեպ են նման տարիքի աստղերի համար։ Բախումն արտանետել է փոշի, քարեր և գազ, որոնք էլ ձևավորել են ամպը։

Կարճ ասած

Աստղագետները հայտնաբերել են 200 մլն կմ տրամագծով գոլորշիացած մետաղների ամպ, որը գրեթե ինը ամիս ամբողջությամբ ծածկել էր J0705+0612 աստղը։ Ամպը հարուստ է երկաթով ու կալցիումով, պահվում է զանգվածեղ օբյեկտի (հսկա մոլորակ կամ փոքր աստղ) կողմից և, հավանաբար, առաջացել է երկու մոլորակների բախումից։ Առաջին անգամ հաջողվել է չափել գազի շարժումը նման օբյեկտի ներսում։