Վինսենթ վան Գոգի հանրահայտ «Աստղալից գիշեր» կտավը, հնարավոր է, պատկերում է ոչ թե պարզապես լույսի և գույնի ֆանտաստիկ հորձանուտ, այլ միանգամայն կոնկրետ երկինք՝ ֆրանսիական Սեն-Ռեմի-դը-Պրովանս փոքր քաղաքի վերևում։ Հետազոտողները կտավում պատկերված երկնային մարմինների դիրքերը համադրել են XIX դարի աստղագիտական տվյալների հետ և եկել են այն եզրակացության, որ ամենաճշգրիտ համընկնումը վերաբերում է 1889 թվականի հուլիսի 22-ի լուսաբացին նախորդող ժամերին։ Սա կասկածի տակ է դնում նկարի ընդունված թվագրումը. արվեստաբանները երկար ժամանակ կարծում էին, թե նկարիչը այն ստեղծել է հունիսին։

Կտավի աստղերը՝ որպես աստղագիտական հանելուկ

«Աստղալից գիշերը» վաղուց ուշադրություն է գրավել ոչ միայն արվեստաբանների, այլև աստղագետների։ Երկնքում առկա գալարները, վառ աստղերը և լուսարձակող Լուսնի մանգաղաձև հատվածն այնքան անսովոր են թվում, որ բնական հարց է առաջանում՝ որքան ճշգրիտ է Վան Գոգը փոխանցել իրականում տեսածը։

Կտավի իրական երկնային նախատիպը գտնելու փորձեր արվել էին դեռ մի քանի տասնամյակ առաջ։ 1984 թվականին արվեստի պատմաբան Ալբերտ Բոյմեն և Լոս Անջելեսի Կալիֆոռնիայի համալսարանի աստղագետ Ջորջ Աբելը սկսեցին ուսումնասիրել պատկերի և իրական երկնքի հնարավոր համապատասխանությունները։ Ավելի ուշ որոնումներին միացավ նաև Հարվարդի համալսարանի աստղագետ Չարլզ Ուիթնին։ Սակայն նրանց վերլուծությունները հանգեցնում էին տարբեր արդյունքների, և միակ համոզիչ ամսաթիվ սահմանել չէր հաջողվում։

Նոր փորձ կատարեց Էլայջա Ջոնգհյոն Կիմի ղեկավարած խումբը։ Նա հարավկորեական SLLAB ընկերության ղեկավարն է, որը մշակում է ռոբոտացված աստղադիտակներ, ինչպես նաև Կյոնհի համալսարանի Տիեզերական հետազոտությունների դպրոցի ասպիրանտ։

Հետազոտողները որոշեցին չսահմանափակվել միայն տեսողական նմանությամբ։ Նրանք աստղագիտական հաշվարկները միավորեցին Վան Գոգի նամակների և 1889 թվականի ամռանը նրա կյանքի հանգամանքների ուսումնասիրության հետ, ինչպես նաև օգտագործեցին էկոլոգիական և օդերևութաբանական տվյալներ։

Ինչպես հաջողվեց գտնել անհրաժեշտ երկինքը

Սկզբում խումբը վերականգնեց Սեն-Ռեմի-դը-Պրովանսի վերևում գտնվող երկնային մարմինների դիրքը՝ հաշվի առնելով այն վայրը, որտեղից նկարիչը կարող էր դիտել երկինքը։ Այնուհետև հետազոտողները համեմատեցին կտավի աստղերի դասավորությունը պատմական աստղագիտական քարտեզներում առկա օբյեկտների դիրքերի հետ։

Դրա համար նրանք օգտագործեցին Պրոկրուստյան վերլուծություն կոչվող մեթոդը։ Այն թույլ է տալիս համադրել կետերի երկու խումբ՝ հաշվի առնելով դրանց դիրքի, մասշտաբի և պտույտի տարբերությունները։ Այս մոտեցումը հատկապես օգտակար է նկարների վերլուծության համար. նկարիչը կարող էր համաստեղությունը պատկերել ավելի մեծ, քան այն իրականում երևում է, կամ փոքր-ինչ փոխել դրա թեքությունը։

Պատկերների համադրումից հետո մեթոդը գնահատում է մնացած տարբերությունները։ Այսպիսով, հետազոտողները կարողացան քանակապես ստուգել երկնային կոնֆիգուրացիաների նմանությունը, որը նախորդ աշխատանքներում նկարագրվում էր հիմնականում տեսողական մակարդակով։

Սակայն միայն աստղերի կետերի համընկնումը բավարար չէր. տարբեր համաստեղություններ կարող էին տալ նման արդյունք։ Այդ պատճառով խումբը ստուգեց՝ արդյոք համապատասխան օբյեկտները իսկապես գտնվել են նախադրյալ ամսաթվին լուսաբացին նախորդող երկնքի անհրաժեշտ հատվածում, կարո՞ղ էին դրանք հայտնվել նկարչի տեսադաշտում, և արդյոք նկարում պատկերված Լուսնի ու Վեներայի դիրքերը համընկնում են հաշվարկվածների հետ։

Հետազոտողների եզրակացությամբ՝ այս բոլոր պայմաններին լավագույնս համապատասխանում էր Հիադների կուտակումը։ Վեներայի և նվազող Լուսնի մանգաղի դիրքի հետ միասին այն մատնանշում է Սեն-Ռեմի-դը-Պրովանսի երկինքը մոտավորապես 1889 թվականի հուլիսի 22-ին։

Ինչու հուլիսը չի համընկնում ընդունված թվագրման հետ

Գլխավոր դժվարությունն այն է, որ արվեստաբանները ավանդաբար «Աստղալից գիշերի» ստեղծումը վերագրում էին 1889 թվականի հունիսին։ Նոր հետազոտությունը չի ապացուցում, որ նկարը ավարտվել է հենց հուլիսին, սակայն առաջարկում է այդ անհամապատասխանության հնարավոր բացատրություն։

Վան Գոգի նամակներում կան վկայություններ նրա վաղեմի հետաքրքրության մասին աստղալից երկնքի հանդեպ։ Դեռ 1888 թվականի ապրիլի 12-ին նկարիչը գրում էր, որ կուզենար փորձել պատկերել աստղալից երկինքը այնպես, ինչպես ցերեկը կարող էր նկարել կանաչ մարգագետին՝ պատված խատուտիկներով։

Կա նաև ժամանակով ավելի մոտ վկայություն։ 1889 թվականի մայիսի վերջից հունիսի սկիզբն ընկած ժամանակահատվածով թվագրվող նամակում Վան Գոգը նկարագրում էր, թե ինչպես էր երկար ժամանակ լուսաբացից առաջ պատուհանից դիտում գյուղական տեսարանը։ Նրա տեսադաշտում գտնվում էր «առավոտյան աստղը», որը նրան թվում էր շատ մեծ։ Այս անվան տակ նկարիչը, ամենայն հավանականությամբ, նկատի ուներ Վեներան՝ լուսաբացին նախորդող երկնքի ամենապայծառ օբյեկտներից մեկը։

Այս գրառումները թույլ են տալիս ենթադրել, որ Վան Գոգը պարբերաբար դիտում էր երկինքը լուսաբացից առաջ։ Սակայն դրանք չեն հաստատում, որ նա տեսել է հենց այն կոնֆիգուրացիան, որը համապատասխանում է հուլիսի 22-ին։ Նամակների և կոնկրետ ամսաթվի միջև կապը մնում է հետազոտողների մեկնաբանություն, ոչ թե հաստատված պատմական փաստ։

Կա նաև ժամանակագրության վերանայման օգտին մեկ այլ փաստարկ. որոշ առաջատար արվեստաբաններ նշել են, որ ոճական առումով «Աստղալից գիշերը» տարբերվում է Վան Գոգի մյուս գործերից, որոնք ստեղծվել են հունիսին։ Սա ինքնին չի սահմանում նկարի ստեղծման ամսաթիվը, սակայն հավելյալ հարցեր է առաջացնում ընդհանուր ընդունված վարկածի վերաբերյալ։

Նկարը կարող էր մտածվել հունիսին, իսկ ավարտվել՝ հուլիսին

Հետազոտության հեղինակները առաջ են քաշում զգուշավոր վարկած. Վան Գոգը կարող էր կտավը մտահղանալ հունիսին, իսկ ավարտել այն 1889 թվականի հուլիսի 22-ից հետո։ Այդ դեպքում նկարչի նամակները, նրա դիտարկումները լուսաբացին նախորդող երկնքի վերաբերյալ և աստղագիտական համընկնումը միմյանց չեն հակասում։

Միևնույն ժամանակ հետազոտողները չեն պնդում, որ Վան Գոգը բառացիորեն իր տեսածը տեղափոխել է կտավ։ Նույնիսկ եթե երկնային օբյեկտներն ունեն իրական նախատիպ, դրանց դասավորությունը, չափերը և շարժումը նկարում կարող էին փոփոխված լինել՝ հանուն գեղարվեստական մտահղացման։ «Աստղալից գիշերը» մնում է արվեստի գործ, ոչ թե աստղագիտական դիտարկման ճշգրիտ ուրվագիծ։

Թվագրումը վերջնականապես պարզելու համար անհրաժեշտ կլինեն արվեստի պատմության և նյութագիտության լրացուցիչ ուսումնասիրություններ, այդ թվում՝ հենց նկարի վերլուծություն և նկարչի փաստաթղթերի ավելի մանրամասն ուսումնասիրություն։

Աշխատությունը հրապարակվել է 2026 թվականի հոկտեմբերի 22-ին Scientific Reports ամսագրում։ Դրա գլխավոր եզրակացությունն այն չէ, թե «Աստղալից գիշերի» գաղտնիքը վերջնականապես բացահայտված է, այլ այն, որ արվեստի պատմության մեջ գիշերային երկնքի ամենաճանաչելի պատկերներից մեկի հիմքում, հնարավոր է, ընկած է կոնկրետ աստղագիտական պահ, որը կարելի է ստուգել հաշվարկներով։