2025 թվականի հոկտեմբերին NASA-ն բախվել է վերջին տասնամյակների ամենամեծ ճգնաժամին: Գործակալությունը սկսել է փակել Գոդարդի անվան տիեզերական թռիչքների կենտրոնի աշխատանքները, ինչը առաջացրել է աշխատակիցների բողոքները և օրենքի խախտման մեղադրանքները: Պատճառը՝ բյուջեի մեծածավալ կրճատումները իրականացնելու փորձը դեռևս մինչև Կոնգրեսի կողմից դրանց հաստատումը: «Օպտիմալացման» անհրաժեշտությամբ բացատրված որոշումը վերածվել է կոնֆլիկտի, որը վտանգում է տասնյակ գիտական առաքելություններ և ԱՄՆ-ի որպես Տիեզերքի և գիտության առաջատարի հեղինակությունը, գրում է Space.com-ը:

Կոնֆլիկտի էությունը

Դոնալդ Թրամփի վարչակազմը 2026 թվականի համար առաջարկել է կրճատել NASA-ի բյուջեն 24%-ով, իսկ գիտական ծրագրերի ֆինանսավորումը՝ գրեթե կիսով չափ՝ 47%-ով: Սա 1961 թվականից ի վեր ամենամեծ կրճատումն է: Վտանգի տակ է 41 գիտական առաքելություն, ներառյալ հայտնի New Horizons (Պլուտոնի ուսումնասիրություն) և Chandra աստղադիտարանը, որը ուսումնասիրում է սև խոռոչները:

Շատ փորձագետներ և գիտական համայնքի ներկայացուցիչներ նշում են, որ նման քայլերը ոչ միայն խնայողություն են, այլև միլիարդավոր դոլարների բազմամյա ներդրումների փաստացի ոչնչացում և տասնամյակների հետազոտական աշխատանքի արժեզրկում:

Վաղաժամ գործողություններ՝ օրինականությունը կասկածի տակ

Հիմնական զայրույթն առաջացրել է այն, որ NASA-ն սկսել է կրճատումներն իրականացնել դեռևս մինչև բյուջեի պաշտոնական հաստատումը Կոնգրեսի կողմից: Իրավաբանների և արհմիությունների կարծիքով՝ նման գործողությունները հակասում են դաշնային օրենսդրությանը: Աշխատակիցներին ազատել են նվազագույն ծանուցման ժամկետներով, շենքերը փակել են առանց պատշաճ ընթացակարգի:

Արհմիություններն արդեն դատական հայցեր են ներկայացրել՝ պնդելով, որ խախտվել են աշխատակիցների աշխատանքային իրավունքները: Գործակալության ներսում աճում է անհանգստությունն ու անվստահությունը ղեկավարության հանդեպ, իսկ իրավիճակը սպառնում է վերածվել երկարատև իրավական կոնֆլիկտի, հաղորդում է Reuters-ը:

Կառավարման ճգնաժամ և կադրերի կորուստ

Բյուջետային կրճատումների զուգահեռ՝ NASA-ում տեղի են ունեցել լուրջ կադրային փոփոխություններ: Ռազմական և մասնավոր ոլորտներից նոր ղեկավարների նշանակումից հետո չեղարկվել են հեռավար աշխատանքի ծրագրերը և կադրերի բազմազանեցման նախաձեռնությունները: Արդյունքում գործակալությունը լքել են տասնյակ փորձառու գիտնականներ և ինժեներներ, իսկ մնացածները նախազգուշացնում են տիեզերանավերի անվտանգության ռիսկերի մասին: Փորձագետները նշում են, որ կորցրած կոմպետենցիաները արագ վերականգնել հնարավոր չէ՝ մասնագետների պատրաստումը պահանջում է տարիներ, իսկ գիտական առաքելությունների ցիկլերը՝ տասնամյակներ, նշվում է Space.com-ի հրապարակման մեջ:

Քաղաքական և ռազմավարական համատեքստ

Վարչակազմի նոր բյուջետային քաղաքականությունը կողմնորոշված է պաշտպանական և լուսնային ծրագրերի առաջնահերթ ֆինանսավորման վրա, ինչպես Artemis-ը, մինչդեռ քաղաքացիական գիտությունը մնում է ծայրամասում: Շատ դիտորդներ նախազգուշացնում են՝ հիմնարար հետազոտություններից հրաժարվելը կարող է հանգեցնել ԱՄՆ-ի տիեզերքում և գիտությունում առաջատարության երկարատև կորստի, հատկապես չինական տիեզերական ծրագրի ակտիվ աճի ֆոնին, նշվում է Institute of GeoEconomics-ում:

Հասարակության և օրենսդիրների արձագանքը

NASA-ի աշխատակիցները, հայտնի գիտնականները և տիեզերագնացները կազմակերպել են զանգվածային բողոքներ կրճատումների դեմ: Կոնգրեսը, իր հերթին, փորձում է պահպանել ֆինանսավորումը նախորդ տարիների մակարդակում, սակայն վախենում է, որ վարչակազմը կարող է կիրառել բյուրոկրատական մեթոդներ իր որոշումները արգելափակելու համար: Սենատոր Մարիա Կանտվելը հայտարարել է, որ NASA-ի ղեկավարության գործողությունները «անօրինական» են և խախտում են Կոնգրեսի սահմանադրական լիազորությունները:

Հետևանքները գիտության և տեխնոլոգիաների համար

Բյուջեի կրճատումն արդեն ազդում է NASA-ի գործընկերային ծրագրերի վրա համալսարանների և մասնավոր հետազոտական կենտրոնների հետ: Կլիմայաբանական հետազոտությունների կենտրոնի, ներառյալ Գոդարդի լաբորատորիաների փակումը խաթարում է կլիմայի փոփոխության միջազգային դիտարկումները և համագործակցությունը այդ ոլորտում:

Եթե գործընթացը շարունակվի, ԱՄՆ-ն ռիսկի է դիմում կորցնել ոչ միայն գիտական, այլև տեխնոլոգիական գերակայությունը՝ դառնալով կարճաժամկետ քաղաքական որոշումների պատանդ, հաղորդում է Jalopnik-ը: