«Ուսուցիչ-առաջնորդ»․ Երբ կրթությունը վերածվում է փոփոխությունների շարժման

«Ուսուցիչների առաջնորդություն» նախաձեռնությունը շարժում է, որը միավորում է նրանց, ովքեր հավատում են գիտելիքի, քաղաքացիական պատասխանատվության և կոլեկտիվ գործողությունների ուժին։ Այս մարդիկ քայլ առ քայլ փոխակերպում են համայնքները՝ բացահայելով երկրի ներուժը և նոր հնարավորություններ բացելով Հայաստանի համար։ Շարժման նախաձեռնողները վստահ են, որ հենց սա կօգնի կառուցել արդար և կայուն ապագա, որտեղ կրթությունը կդառնա ոչ միայն անձնական հաջողության գործիք, այլև հասարակական փոփոխությունների շարժիչ ուժ։

Նախաձեռնության խնդիրների և առանձնահատկությունների մասին մանրամասներ են պատմել «Դասավանդի՛ր Հանուն Հայաստան» հիմնադրամի մարդկային ռեսուրսների և մշակույթի բաժնի ղեկավար Տաթև Կարապետյանը և հիմնադրամի համալսարանական համագործակցության և ուսանողների ներգրավման բաժնի ղեկավար Արշակ Պողոսյանը։

Փոխել համակարգը ներսից․ ճանապարհի 10 տարին

«Դասավանդի՛ր, Հայաստան» հիմնադրամը վերջերս նշել է իր գործունեության 10-ամյակը, և, ինչպես պատմել է Տաթև Կարապետյանը, կազմակերպությունն ի սկզբանե ելել է մի պարզ ու կարևոր գաղափարից․ Հայաստանի յուրաքանչյուր երեխա պետք է հասանելիություն ունենա որակյալ կրթությանը՝ անկախ նրանից, թե որտեղ է ապրում և ինչ պայմաններում է մեծանում։

Այս գաղափարը հիմք հանդիսացավ «Ուսուցիչների առաջնորդություն» երկամյա ծրագրի համար, որը դարձավ հիմնադրամի աշխատանքի առանցքային ուղղությունը։ Ծրագրի շրջանակում կազմակերպությունը ներգրավում է երիտասարդ մասնագետների և ուսանողների, այդ թվում՝ առանց մանկավարժական կրթության, վերապատրաստում է նրանց և ուղարկում երկու տարով աշխատելու մարզերի դպրոցներում և գյուղական համայնքներում։ «Մենք ապահովում ենք մասնակիցներին անհրաժեշտ պատրաստվածությամբ և որակավորմամբ, որից հետո նրանք դառնում են լիիրավ ուսուցիչներ տեղական դպրոցներում», - պարզաբանում է Կարապետյանը։

Հիմնադրամի մոտեցման առանձնահատկությունը դարձավ այն, որ այն սկսեց աշխատել ոչ միայն արտաքին կրթական նախաձեռնությունների միջոցով, այլև հենց դպրոցական համակարգի ներսում։ «Մեր մասնակիցները դառնում են դպրոցի մի մասը և ձգտում են բարելավել համակարգը ներսից՝ բարձրացնելով կրթության որակը և հասանելիությունը մարզերում», - նշում է նա։

Մենք փոխում ենք համայնքների մտածելակերպը

Կարապետյանը նշում է, որ Հայաստանում մանկավարժների պակասը չափազանց անհավասարաչափ է․ որքան հեռու է համայնքը Երևանից և մարզկենտրոններից, այնքան ավելի սուր է զգացվում կադրերի պակասը։ Հատկապես լուրջ է բնագիտական և մաթեմատիկական առարկաների ուսուցիչների հետ կապված իրավիճակը․ չլրացված թափուր աշխատատեղերի կեսից ավելին բաժին է ընկնում հենց այդ առարկաներին։

«Այս խնդիրը համակարգային բնույթ ունի, - ասում է նա։ - Օրինակ՝ բուհերում քիմիայի կամ ֆիզիկայի ֆակուլտետներում սովորող ուսանողներ շատ քիչ կան։ Իսկ այս ոլորտներում կրթություն ստացած շրջանավարտներն ավելի հաճախ IT-ընկերություններում կամ բիզնեսում են կարիերա ընտրում, և միայն քչերն են գալիս կրթության ոլորտ»։

Ըստ Կարապետյանի, ներկայումս Հայաստանում կա մոտ 600 թափուր ուսուցչական տեղ։ Ընդ որում, նա պարզաբանում է, որ պաշտոնական տվյալները միշտ չէ, որ արտացոլում են իրական պատկերը․ «Երբեմն պաշտոնը կարող է զբաղված լինել, բայց առարկան դասավանդում է մեկը, որն այդ ոլորտի մասնագետ չէ։ Եվ լինում են դեպքեր, երբ թափուր աշխատատեղը հայտարարվում է երկու անգամ, ինչը նույնպես խեղաթյուրում է վիճակագրությունը»։

Կարապետյանը նշում է նաև մեկ այլ կարևոր խնդիր․ ներկայիս մանկավարժների զգալի մասը նախաթոշակային կամ թոշակային տարիքում է։ «Ուսուցիչների մինչև 40-50%-ը մասնագետներ են, որոնք առաջիկա տարիներին կավարտեն մասնագիտական գործունեությունը, և նրանց պետք է փոխարինի մանկավարժների նոր սերունդ», - ասում է նա։ Սակայն նոր կադրերի ներհոսքը կրթական համակարգ մնում է սահմանափակ։ Չնայած այն հանգամանքին, որ վերջին տարիներին երիտասարդների հետաքրքրությունը ուսուցչի մասնագիտության նկատմամբ զգալիորեն աճել է, այս ոլորտ դեռևս ավելի քիչ մասնագետներ են գալիս, քան անհրաժեշտ է։

Դասերից դեպի գործնական փոփոխություններ

Գյուղական և սահմանամերձ դպրոցների դժվարությունները կապված են ոչ միայն կադրերի պակասի հետ։ Հաճախ այնտեղ աշակերտն ավելի քիչ հնարավորություն ունի զարգանալու համար։ «Որոշ համայնքներում երեխաները մեծանում են փակ միջավայրում, որտեղ ամեն ինչ ծանոթ է և կանխատեսելի։ Նոր ուսուցչի հայտնվելը, որն ապրում է նրանց կողքին և մասնակցում համայնքի կյանքին, փոխում է նրանց մտածելակերպը։ Նրանք սկսում են իրենց համայնքին նայել ոչ թե սահմանափակումների պրիզմայով, այլ որպես հնարավորությունների տարածություն», - ասում է Կարապետյանը։

Ծրագրի ուսուցիչներն օգտագործում են դասավանդման ժամանակակից մեթոդներ և օգնում աշակերտներին զարգացնել առաջնորդական հմտություններ, ինչպես նաև կառուցել փոխգործակցություն դպրոցի, ծնողների և համայնքի միջև։ Նման մոտեցումն արդեն տալիս է արդյունքներ․ աշակերտները գիտելիքներն օգտագործում են իրական խնդիրներ լուծելու համար։ Այսպես, բնակավայրերից մեկում դպրոցականները կենսաբանության դասերի շրջանակում մշակել են խմելու ջրի մաքրման ֆիլտր, իսկ մյուսում, որը գտնվում է հանքարդյունաբերական արտադրության կողքին, ծառեր են տնկել, որոնք ունակ են հողից կլանել վնասակար նյութերը։

«Մեր նպատակն է ոչ միայն որակյալ կրթությունը հասանելի դարձնել, այլև այն վերածել փոխակերպումների գործիքի, որպեսզի երեխաները մեզ հետ միասին իրենց համայնքների կյանքը դեպի լավը փոխեն», - ընդգծում է Կարապետյանը։

Նպատակը ոչ միայն թափուր աշխատատեղերը լրացնելն է

«Ուսուցիչների առաջնորդություն» ծրագիրն ի սկզբանե խնդիր չի դնում լրացնել բոլոր մանկավարժական թափուր աշխատատեղերը։ «Մենք ձգտում ենք ոչ այնքան քանակական ցուցանիշների, որքան մարդկանց շարժում ստեղծելուն, որոնք ունակ են համակարգը ներսից փոխելու», - ասում է Կարապետյանը։

Ծրագիրը մեկնարկել է 2015 թվականին՝ 14 մասնակիցներով։ Քանի որ ծրագիրը տևում է երկու տարի, և ամեն տարի դրան նոր մասնակիցներ են միանում, աշխատանքում միաժամանակ հայտնվում է ուսուցիչ-առաջնորդների երկու սերունդ։ «Այսօր ծրագրի 450 շրջանավարտներ աշխատում են մոտ 140 համայնքներում և ավելի քան 120 դպրոցներում՝ ուղղակի ազդեցություն ունենալով ավելի քան 20 000 աշակերտների վրա։ Եթե հաշվի առնենք «Դասավանդի՛ր, Հայաստան» հիմնադրամի բոլոր ծրագրերը, ապա համախառն ընդգրկումը հասնում է մոտ 60 000 դպրոցականի ամբողջ երկրում», - հայտնել է Կարապետյանը։ Նրա վկայությամբ, շրջանավարտների ավելի քան 70%-ը շարունակում է աշխատել կրթության ոլորտում։ Նրանցից շատերը ղեկավար կամ փորձագիտական պաշտոններ են զբաղեցնում և մասնակցում համակարգի զարգացմանը տարբեր կողմերից։

Մասնակիցների ընտրությունը սկսվում է դեռ հայտի փուլում

«Դասավանդի՛ր, Հայաստան» հիմնադրամի համալսարանական համագործակցության բաժնի ղեկավար Արշակ Պողոսյանը պատմել է, որ ապագա ուսուցիչ-առաջնորդների ընտրության գործընթացը տեղի է ունենում փուլերով և սկսվում է հայտի ներկայացմամբ։ Արդեն այս փուլում հիմնադրամի մասնագետներն ուսումնասիրում են թեկնածուների մոտիվացիան, խորհրդատվություն են տրամադրում նրանց և օգնում պարզել հնարավոր կասկածները։ «Փաստորեն, մասնակիցը սկսում է պատրաստությունը դեռ հարցաթերթիկը լրացնելիս», - նշում է Պողոսյանը։

Այնուհետև թեկնածուները անցնում են հարցազրույցներ, խմբային առաջադրանքներ և թրեյնինգներ։ Մոտ հազար հայտերից ընտրվում են միայն 50-60 մասնակիցներ, որոնք այնուհետև ուղարկվում են դպրոցներ։ Նման բազմաստիճան գործընթացը թույլ է տալիս ընտրել նրանց, ովքեր իսկապես մոտիվացված են և պատրաստ են աշխատելու։

Հիմնական չափորոշիչներից են կրթության համապատասխանությունը դասավանդվող առարկային (օրինակ՝ ֆիզիկա, մաթեմատիկա կամ կենսաբանություն)։ Ծրագրին կարող են միանալ նաև վերջին կուրսերի ուսանողներն ու շրջանավարտները՝ առանց մանկավարժական փորձի․ նրանց տրամադրվում է անհրաժեշտ պատրաստություն։

Ոչ պակաս կարևոր են անձնական մոտիվացիան և գյուղական համայնքներում աշխատելու պատրաստակամությունը։ «Մենք ուշադրություն ենք դարձնում զարգանալու, նոր պայմաններին հարմարվելու և գիտելիքները երեխաներին փոխանցելու ցանկությանը», - ասում է Պողոսյանը։ Գնահատվում են նաև «փափուկ հմտությունները»՝ հաղորդակցականություն, թիմում աշխատելու, նախագծեր կառավարելու և կոնֆլիկտներ լուծելու ունակություն։

Այսպիսով, ընտրությունը ոչ միայն գիտելիքների ստուգում է, այլև ապագա մասնակիցների ներուժի և առաջնորդական հատկությունների գնահատում։

Ծրագիրն օգնում է ուսուցիչներին հաղթահարել դժվարությունները և զարգացնել առաջնորդական հմտություններ

Արշակ Պողոսյանը պատմել է այն դժվարությունների մասին, որոնց բախվում են ուսուցիչները, և թե ինչպես է «Դասավանդի՛ր, Հայաստան» հիմնադրամի ծրագիրն օգնում հաղթահարել դրանք։ Ըստ նրա, նոր համայնք տեղափոխվելը, տեղական համայնքում ինտեգրվելը, մանկավարժական գործընթացն իրականացնելու և որոշակի պարտականություններ ստանձնելու անհրաժեշտությունը՝ այս ամենը զգալի բեռ է ստեղծում երիտասարդ մասնագետների համար։

«Մենք շատ ուշադիր ենք մտածել ծրագրի անվան մասին՝ «Ուսուցիչների առաջնորդություն», - նշում է Պողոսյանը։ - Այն միավորում է երկու կարևոր ուղղություն՝ մանկավարժական վարպետությունը և առաջնորդական հմտությունները։ Մենք հրավիրում ենք տաղանդավոր երիտասարդների, որոնք կարող են խմբեր առաջնորդել, ուսումնական գործընթացը կառավարել և աշակերտներին զարգացնել»։

Պողոսյանի կարծիքով, մասնակցի ձեռք բերած հմտությունների փաթեթը դուրս է սովորական դասավանդման շրջանակներից։ «Սա հմտությունների յուրահատուկ փաթեթ է, որը մենք տրամադրում ենք երիտասարդներին՝ ոչ միայն ուսուցիչներին, որը նրանք կարող են կիրառել կյանքում և իրենց համայնքներում։ Նույնիսկ երկամյա ծրագրի ավարտից հետո այդ հմտությունները մնում են նրանց հետ», - ընդգծում է նա։

Ծրագիրը զարգացնում է այնպիսի հմտություններ, ինչպիսիք են խմբի կառավարումը, հաղորդակցությունների ճկունությունը, որոշումներ կայացնելու և առաջացող կոնֆլիկտները լուծելու ունակությունը։ «Այո, մենք չենք կարող ամբողջությամբ վերացնել բոլոր դժվարությունները, որոնց բախվում են մասնակիցները, հատկապես գյուղական համայնքներում, - ասում է Պողոսյանը։ - Բայց հատուկ մշակված հմտությունների փաթեթի շնորհիվ՝ ընտրության փուլից մինչև ինտենսիվ թրեյնինգներ, մենք օգնում ենք նրանց կառավարել ռիսկերը, հարմարվել նոր պայմաններին և ավելի պահանջված դառնալ աշխատաշուկայում»։

Այսպիսով, ծրագիրը ոչ միայն օգնում է երիտասարդ ուսուցիչներին հաղթահարել առօրյա մարտահրավերները, այլև նրանց մոտ ձևավորում է առաջնորդական հատկություններ, որոնք օգտակար կլինեն նրանց ամբողջ կարիերայի ընթացքում։

Ավելի լայն աշխարհի մոդել

Ինչպես նշել է Կարապետյանը, ծրագրին մասնակցելը փոխում է ոչ միայն դպրոցներն ու համայնքները, այլև հենց իր մասնակիցներին։ Երիտասարդ մասնագետներն ու ուսանողները հնարավորություն են ստանում զարգացնել մասնագիտական և փափուկ հմտություններ, առաջնորդական հատկություններ, ինչպես նաև կառուցել մասնագիտական կապեր։ «Ուսանողների համար սա յուրահատուկ հարթակ է՝ օգտակար կապեր հաստատելու և ինքնուրույն կյանք սովորելու համար։ Շատերն առաջին անգամ են տեղափոխվում համայնք և բախվում են իրական մարտահրավերների, ինչը հզոր խթան է տալիս անձնական աճին», - նշում է նա։

Ծրագիրը նաև մասնագիտությունը վերաիմաստավորելու ճանապարհ է բացում։ Որոշ մասնակիցներ որոշում են փոխել իրենց կարիերան և նվիրվել դասավանդմանը։ «Այո, դասավանդելը հեշտ մասնագիտություն չէ, որը մեծ ջանքեր է պահանջում։ Բայց միևնույն ժամանակ դա անհավատալիորեն հագեցած, պարգևատրող մասնագիտություն է։ Հենց այդ պատճառով էլ շատ մասնագետներ իրենց կարիերայի որոշակի փուլում որոշում են վերաորակավորվել և գալ կրթության ոլորտ։ Իսկ այս ճանապարհը սկսելով՝ նրանք սիրահարվում են դրան», - ասում է Կարապետյանը։

Արդյունքում, «Ուսուցիչների առաջնորդություն» ծրագրի բազմաթիվ մասնակիցներ շարունակում են աշխատել հենց այն նույն համայնքներում, ուր ի սկզբանե ուղարկվել էին։ «Ես կարող եմ բազմաթիվ կոնկրետ օրինակներ նշել, - ասում է նա։ - Կան շրջանավարտներ, որոնք ծրագրի ավարտից հետո ավելի քան հինգ տարի շարունակում են դասավանդել նույն դպրոցներում։ Նման դեպքեր կան, օրինակ, Գեղարքունիքի, Շիրակի և Սյունիքի մարզերում»։

Հետաքրքիր է, որ Սյունիքը և Շիրակը հենց այն մարզերն են, որոնք գտնվում են երկրի սահմանին։ Թվում է, թե երիտասարդները պետք է խուսափեն նման տարածքներից, բայց, ինչպես նշում է Կարապետյանը, իրականում նկատվում է հակառակ միտում։ «Մեր որոշ շրջանավարտներ ոչ միայն մնում են այնտեղ աշխատելու, այլև ընտանիքներ են կազմում, տեղափոխվում են այդ համայնքներ՝ իրենց ամուսինների հետ միասին, և շարունակում են այնտեղ ապրել ու դասավանդել։ Մենք նույնիսկ զույգեր ունենք, որոնք ծանոթացել են հենց ծրագրին մասնակցելու շնորհիվ», - պատմում է նա։

Բացի այդ, ծրագրում ակտիվորեն ներգրավվում են սփյուռքի ներկայացուցիչները։ Նրանցից ոմանք դրա շնորհիվ վերադառնում են Հայաստան, շարունակում են այստեղ ապրել և աշխատել կրթության ոլորտում։ Այս ամենն, ըստ Կարապետյանի, վկայում է այն մասին, որ նախաձեռնության ազդեցությունը դուրս է դպրոցների և աշակերտների շրջանակներից։

Կարապետյանը նշում է, որ դասավանդումը կարելի է դիտարկել որպես ավելի լայն աշխարհի յուրօրինակ մոդել։ «Այս միջավայրում մարդը բախվում է թիմային աշխատանքի, հաղորդակցության, նախագծերի կառավարման խնդիրներին։ Այս ամենը ամուր հիմք է ստեղծում, որի վրա մասնակիցները կարող են կառուցել հետագա կարիերան ցանկացած ոլորտում», - ասում է նա։

Մեկ ուսուցիչ՝ մի ամբողջ շարժում

Իր հերթին, Պողոսյանն ընդգծել է, որ ծրագրի ուժը դրսևորվում է կոնկրետ մարդկանց մեջ․ մեկ մանկավարժը ի վիճակի է փոփոխություններ սկսել, որոնք ազդում են ամբողջ դպրոցի և նույնիսկ համայնքի վրա։

«Բազմաթիվ օրինակներ կան, երբ մեկ ուսուցիչը մեկ տարվա ընթացքում ոգեշնչում է աշակերտներին, ծնողներին և գործընկերներին։ Նա հետաքրքիր պարապմունքներ է անցկացնում, երեխաներին և ծնողներին ներգրավում կրթական գործընթացում։ Այս հետաքրքրությունը և ներգրավվածությունը ստեղծում են մի էֆեկտ, որը տարածվում է ամբողջ համայնքի վրա», - նշել է Պողոսյանը։

Ըստ Պողոսյանի, նույնիսկ գյուղական դպրոցների բարդ պայմաններում հնարավոր են զգալի փոփոխություններ։ Ուսուցիչը, նախաձեռնություն ցուցաբերելով, կարող է փոխգործակցություն հաստատել աշակերտների, ծնողների, դպրոցի վարչակազմի և տեղական իշխանությունների միջև։ «Նույնիսկ մեկ մանկավարժը կարող է համակարգ ստեղծել, որը լուծում է դպրոցի և համայնքի կարևոր խնդիրները», - ընդգծել է նա։

Հաջողակ փորձերի օրինակներ արդեն կան․ որոշ գյուղերում մի քանի ուսուցիչներ նախաձեռնել են կրթական նախագծեր, որոնք աշակերտներին և ծնողներին ներգրավել են համատեղ աշխատանքում։ Երկու տարվա ընթացքում նման նախագծերը ձևավորում են կայուն համակարգ՝ ներգրավելով բոլոր մասնակիցներին՝ սկսած դպրոցականներից մինչև դպրոցի ղեկավարություն և տեղական իշխանություններ։

«Եթե գլոբալ մտածենք, մեկ մանկավարժը, օգտագործելով իր գիտելիքներն ու փորձը, կարող է փոխել մի ամբողջ գյուղի կյանքը՝ դպրոցական միջավայրի բարելավումից մինչև տեղական տեղեկատվական կամ կրթական նախաձեռնությունների կազմակերպում։Ամեն տարի ծրագրի նոր նախագծեր են իրականացվում, և այս փոքր, բայց համակարգային քայլերի միջոցով գյուղերը սկսում են զարգանալ», - եզրափակել է Պողոսյանը։