Աստղագետների միջազգային խումբը ներկայացրել է անսպասելի վարկած. գալակտիկաների կենտրոններում գտնվող պայծառ ու ծայրահեղ տուրբուլենտային տիրույթները՝ ակտիվ գալակտիկական միջուկները (AGN), որոնք սնվում են գերզանգվածային սև խոռոչներով, կարող են լինել մոլորակների արտադրության իսկական ֆաբրիկաներ։ Նրանց հաշվարկներով՝ այդպիսի տարածաշրջաններում կարող է ձևավորվել մինչև միլիոնավոր Յուպիտերի չափսերով մոլորակ։

Անսպասելի բացահայտում

Ակտիվ գալակտիկական միջուկները գերզանգվածային սև խոռոչների շուրջ գտնվող տիրույթներն են, որոնք ակտիվորեն կլանում են շրջակա նյութը։ Դրանց շուրջ առաջանում են գազից և փոշուց կազմված հզոր ակրեցիոն սկավառակներ, որոնք տաքանում են մինչև ահռելի ջերմաստիճաններ և ճառագայթում էներգիայի կոլոսալ (հսկայական) քանակություն՝ հաճախ գերազանցելով գալակտիկայի բոլոր աստղերի գումարային լուսատվությունը։

Նախկինում համարվում էր, որ այդպիսի էքստրեմալ պայմանները՝ ուժեղ տուրբուլենտությունը, բարձր ջերմաստիճանը և ինտենսիվ ճառագայթումը, քիչ պիտանի են մոլորակների ձևավորման համար։ Սակայն նոր համակարգչային մոդելը, որը մշակվել է Բոուլդերի Կոլորադոյի համալսարանի և Նյու Մեքսիկոյի համալսարանի գիտնականների կողմից, ցույց է տվել հակառակը։

Ինչպես են ծնվում մոլորակները սև խոռոչի մոտ

Հետազոտողները մոդելավորել են գերզանգվածային սև խոռոչի շուրջ գտնվող ակրեցիոն սկավառակը և հաշվի առել դրա արտաքին սահմաններում առկա պայմանները։ Հաշվարկները ցույց են տվել, որ սև խոռոչից տասնյակ պարսեկների (մոտավորապես 100–300 լուսատարի) հեռավորության վրա կարող են ձևավորվել միլիոնավոր «փոշե հսկաներ»՝ մոլորակներ, որոնք զանգվածով գերազանցում են Յուպիտերին։ Այս օբյեկտները հիշեցնելու են շիկացած լավային գնդեր։

«Մենք լիովին ապշած էինք, երբ նկատեցինք ձևավորվող մոլորակների զանգվածների և չափսերի այս տիրույթը», — պատմել է Բհուպենդրա Միշրան Բոուլդերի Կոլորադոյի համալսարանից։

Ձևավորումը տեղի է ունենում streaming instability (հոսքային անկայունության) մեխանիզմի շնորհիվ, որի դեպքում փոշու մասնիկները հավաքվում են երկար, խիտ թելիկների մեջ. սրանք կատարյալ «ծննդատներ» են մոլորակների համար։ Ակրեցիոն սկավառակում գազի բարձր խտությունը այս գործընթացը դարձնում է զգալիորեն ավելի էֆեկտիվ, քան երիտասարդ աստղերի շուրջ գտնվող սովորական նախամոլորակային սկավառակներում։

Մոլորակների ճակատագիրը

Առաջացած մոլորակները, ըստ կանխատեսումների, կլինեն հարաբերականորեն կայուն, բայց ժամանակի ընթացքում կսկսեն տեղաշարժվել (միգրացիայի ենթարկվել) շառավղային ուղղությամբ դեպի դուրս՝ հեռանալով սկավառակի ամենաակտիվ ու վտանգավոր գոտիներից։

Ինչպես ստուգել վարկածը

Առայժմ տեսությունը հիմնված է բացառապես մոդելավորման վրա։ Դրա հաստատման համար անհրաժեշտ են դիտողական տվյալներ։ Հեղինակները հույս ունեն, որ գրավիտացիոն լինզավորման (ոսպնյակման) երևույթը կօգնի հայտնաբերել այդպիսի մոլորակների կուտակումները ակրեցիոն սկավառակների ծայրամասերում։

«Մենք կարող էինք հայտնաբերել այս մոլորակները, բայց դրա համար մոդելը պետք է հետագայում ևս ուսումնասիրել», — նշել է Միշրան։

Կարճ ասած

Գիտնականները պարզել են, որ գալակտիկաների կենտրոններում գտնվող ակտիվ գերզանգվածային սև խոռոչների շուրջ կարող են ձևավորվել միլիոնավոր հսկա մոլորակներ։ Տուրբուլենտային ակրեցիոն սկավառակները ստեղծում են կատարյալ պայմաններ հոսքային անկայունության համար, ինչը հանգեցնում է «փոշե հսկաների» արագ ծննդին։ Այս բացահայտումը էապես ընդլայնում է պատկերացումներն այն վայրերի մասին, որտեղ կարող է առաջանալ մոլորակային համակարգ, և ցույց է տալիս, որ ակտիվ գալակտիկական միջուկները կարող են լինել ոչ միայն կործանողներ, այլև մոլորակների օրրաններ։ Հետազոտությունը հրապարակվել է arXiv սերվերում։