NASA-ն Fermi գամմա-աստղադիտակի օգնությամբ առաջին անգամ հավաստիորեն արձանագրել է հզոր գամմա-ճառագայթում գերպայծառ գերնոր աստղից: Աստղագետների կարծիքով՝ պայթյունի արտասովոր պայծառությունը բացատրվում է մագնիտարի առկայությամբ. դա ծայրահեղ ուժեղ մագնիսական դաշտով օժտված նեյտրոնային աստղ է, որը ծնվել է անմիջապես պայթյունի ժամանակ:

Առաջին հավաստի հայտնաբերումը

Fermi-ի դիտարկումների գրեթե 20 տարիների ընթացքում աստղագետները վերլուծել են հազարավոր գերնորերի տվյալներ, սակայն միայն հիմա են ստացել համոզիչ ապացույցներ: Խոսքը SN 2017egm գերնոր աստղի մասին է, որը բռնկվել է NGC 3191 գալակտիկայում՝ Երկրից մոտ 440 միլիոն լուսատարի հեռավորության վրա:

«Մենք փնտրում էինք գամմա-ճառագայթներ ամենամոտ վեց գերպայծառ գերնորերից Fermi-ի աշխատանքի առաջին 16 տարիների ընթացքում: Միայն SN 2017egm-ն ցույց տվեց հստակ ազդանշան»,— հայտնել է Բարսելոնայի Տիեզերական գիտությունների ինստիտուտից Գիլյեմ Մարտի-Դևեսան:

Մագնիտարը՝ որպես գերնորի «շարժիչ»

Երբ զանգվածեղ աստղը սպառում է վառելիքը, նրա միջուկը կոլապսի է ենթարկվում (փլուզվում է)՝ ծնելով նեյտրոնային աստղ: Հազվադեպ դեպքերում, հատկապես հզոր կոլապսի ժամանակ, առաջանում է մագնիտար՝ մի օբյեկտ, որի մագնիսական դաշտը հազարավոր անգամներ ուժեղ է, քան սովորական նեյտրոնային աստղերինը: Արագ պտույտը և հզորագույն մագնիսական դաշտը ստեղծում են մասնիկների ուժեղ «քամի», որը փոխազդում է գերնորի թաղանթի հետ:

Այս գործընթացը ձևավորում է այսպես կոչված մագնիտարային քամու միգամածություն, որտեղ տեղի է ունենում գամմա-ճառագայթների ինտենսիվ ծնունդ և կլանում: Գամմա-ճառագայթման մի մասը վերածվում է տեսանելի լույսի, ինչն էլ հենց այդպիսի գերնոր աստղերին դարձնում է տասնյակ անգամներ ավելի պայծառ, քան սովորականները:

«Կոլապսից մոտ երեք ամիս անց, երբ թաղանթն ընդարձակվում և սառչում է, գամմա-ճառագայթներն սկսում են դուրս գալ դեպի արտաքին միջավայր»,— բացատրել է հետազոտության ղեկավար Ֆաբիո Ասերոն Փարիզ-Սակլեից:

Նոր պատուհան դեպի գերնորերի ֆիզիկա

«Fermi»-ի դիտարկումները հաստատում են այն տեսությունը, համաձայն որի՝ հենց մագնիտարներն են հանդիսանում լրացուցիչ էներգիայի աղբյուր գերպայծառ գերնոր աստղերում: Մոդելը լավ նկարագրում է SN 2017egm-ի վարքագիծը պայթյունից հետո առաջին ամիսներին, թեև ավելի ուշ փուլերում մնում են որոշակի տարամիտություններ, որոնք գիտնականները բացատրում են այն նյութի հետ փոխազդեցությամբ, որն աստղն արտանետել էր դեռևս հարյուրավոր տարիներ առաջ՝ մինչև պայթյունը:

Հետազոտության արդյունքները հրապարակվել են մայիսի 20-ին Astronomy & Astrophysics ամսագրում:

Ապագայում նմանատիպ իրադարձությունների ուսումնասիրությունը զգալիորեն կընդլայնվի շնորհիվ Cerenkov Telescope Array Observatory (CTAO) նոր վերգետնյա գամմա-աստղադիտակի, որը կկարողանա արձանագրել համանման բռնկումներ մինչև 500 միլիոն լուսատարի հեռավորության վրա:

«Գերնորերից գամմա-ճառագայթների դիտարկումը մեզ նոր հնարավորություն կտա ներսից նայելու դրանց ներքին մեխանիզմներին»,— նշել է Ջուդի Ռակուսինը NASA-ի Գոդարդի տիեզերական թռիչքների կենտրոնից:

Կարճ ասած

Fermi աստղադիտակի օգնությամբ գիտնականներն առաջին անգամ հավաստիորեն արձանագրել են հզոր գամմա-ճառագայթում SN 2017egm գերպայծառ գերնոր աստղից: Լրացուցիչ էներգիայի աղբյուր է հանդիսացել մագնիտարը՝ պայթյունի ժամանակ ծնված ծայրահեղ բարձր մագնիսականությամբ նեյտրոնային աստղը: Մագնիտարն առաջացնում է մասնիկների հզոր քամի, որն ուժեղացնում է ճառագայթումը և բացատրում նման իրադարձությունների էքստրեմալ պայծառությունը: Այս հայտնագործությունը նոր ուղղություն է բացում տիեզերքում ամենահզոր աստղային պայթյունների ուսումնասիրության մեջ: