Վաշինգտոն նահանգի համալսարանի գիտնականների կողմից առաջարկված նոր մեխանիզմը բացատրում է, թե ինչպես կարող են կյանքի համար անհրաժեշտ քիմիական նյութերը մակերևութային սառույցից հայտնվել Յուպիտերի արբանյակ Եվրոպայի ենթասառցադաշտային օվկիանոսում: Հետազոտությունը հրապարակվել է 2026 թվականի հունվարի 20-ին The Planetary Science Journal-ում:

Ինչո՞ւ է սա կարևոր կյանքի որոնման համար

Եվրոպան Արեգակնային համակարգում արտերկրային կյանքի գոյության համար ամենահավանական թեկնածուներից մեկն է: Նրա տասնյակ կիլոմետրեր հաստությամբ սառցե կեղևի տակ թաքնված է հեղուկ ջրի համաշխարհային օվկիանոս, որը, հնարավոր է, երկու անգամ ավելի շատ աղի ջուր է պարունակում, քան Երկրի բոլոր օվկիանոսները միասին վերցրած: Սակայն այս օվկիանոսը լիովին մեկուսացված է արևի լույսից և զուրկ է թթվածնից, ուստի ցանկացած կյանք այնտեղ պետք է հիմնվի բացառապես քիմիական էներգիայի վրա:

Առանցքային հարցն այն է, թե ինչպե՞ս կարող են օքսիդիչները (նյութեր, որոնք ստեղծվում են մակերևույթին Յուպիտերի հզոր ճառագայթման ազդեցությամբ) թափանցել հաստ սառցե շերտի միջով դեպի օվկիանոս: Նախկինում համարվում էր, որ սառույցի ուղղահայաց տեղաշարժը տեղի է ունենում չափազանց հազվադեպ՝ հիմնականում հսկայական ճաքերի առաջացման ժամանակ:

Նոր մեխանիզմ. աղի սառույցի «ընկղմումը»

Հետազոտության հեղինակները՝ Օստին Գրինի գլխավորությամբ, առաջարկել են այլընտրանք: Նրանք ցույց են տվել, որ աղերով հարստացված սառույցի հատվածները միաժամանակ դառնում են ավելի խիտ և մեխանիկորեն ավելի թույլ, քան շրջակա մաքուր սառույցը: Համապատասխան պայմաններում նման հատվածները կարող են պոկվել և դանդաղորեն ընկղմվել («կաթել») կեղևի ամբողջ հաստությամբ:

Գործընթացն ստացել է lithospheric foundering անվանումը. այն նման է երկրային երևույթին, երբ լիտոսֆերայի հատվածները սուզվում են մանթիայի մեջ (օրինակ՝ Սիերա Նևադա լեռնաշղթայի տակ):

Մոդելավորումը ցույց է տվել, որ մոտ 30 կմ հաստությամբ սառցե կեղևի վերին 300 մետրում գտնվող աղի «գրպանները» անխուսափելիորեն սկսում են սուզվել: Կախված սառույցի թուլացման աստիճանից՝ գործընթացն սկսվում է 30 հազարից մինչև 3 միլիոն տարվա ընթացքում և օվկիանոսին է հասնում 5–10 միլիոն տարի անց:

Ինչպե՞ս է սա լուծում կյանքի համար պիտանիության խնդիրը

Աղի սառույցի նույնիսկ դանդաղ ընկղմումն ապահովում է օքսիդիչների մշտական հոսք դեպի օվկիանոս: Սա լուծում է վաղեմի խնդիրը. ինչպե՞ս ապահովել քիմիական էներգիա պոտենցիալ կյանքի համար, եթե մակերևույթն ու օվկիանոսը բաժանված են տասնյակ կիլոմետրերով:

«Սա մոլորակագիտության մեջ նոր գաղափար է՝ ոգեշնչված Երկրի վրա հայտնի գործընթացով», — նշել է Օստին Գրինը: — «Ամենահետաքրքիրն այն է, որ սա լավ նշան է Երկրից դուրս կյանքի գոյության հեռանկարների համար»:

Ապագա հետազոտություններ

NASA-ի Europa Clipper առաքելությունը, որը մեկնարկել է 2024 թվականին, Յուպիտերի համակարգ կհասնի 2030 թվականի ապրիլին: Այն պետք է հստակեցնի սառցե կեղևի հաստությունը, օվկիանոսի խորությունը և մակերևույթի քիմիական կազմը, ինչն էլ հնարավորություն կտա ստուգել այս նոր հիպոթեզը:

Կարճ ասած

Գիտնականները առաջարկել են աղի սառույցի «սուզման» մեխանիզմը. աղով հարուստ հատվածները դառնում են ավելի խիտ և դանդաղորեն ընկղմվում են Եվրոպայի կեղևի միջով դեպի օվկիանոս: Սա ապահովում է օքսիդիչների՝ կյանքի քիմիական էներգիայի համար առանցքային նյութերի ներհոսքը: Հայտնագործությունը բարձրացնում է Եվրոպայի օվկիանոսում կյանքի գոյության հավանականությունը: