2026 թվականի հունվարին NASA-ն, Միջազգային տիեզերակայանի պատմության մեջ առաջին անգամ, բժշկական ցուցումներով ժամկետից շուտ Երկիր վերադարձրեց Crew-11 առաքելության անձնակազմին: Չորս տիեզերագնացները՝ Մայք Ֆինկեն և Զենա Քարդմանը (NASA), Կիմիա Յուին (Ճապոնիա) և Օլեգ Պլատոնովը («Ռոսկոսմոս»), հունվարի 15-ին վայրէջք կատարեցին Խաղաղ օվկիանոսում՝ Սան Դիեգոյի ափերի մոտ: Առաքելությունը տևեց 167 օր՝ նախատեսված վեց ամսվա փոխարեն: Այս դեպքը կարևոր հարց է բարձրացնում. ինչպե՞ս է պահպանվում տիեզերագնացների առողջությունը տիեզերքում, և ինչո՞ւ էր նման տարհանումն այդքան հազվադեպ երևույթ:

Բժշկական ընտրություն և պատրաստություն

Թռիչքից առաջ տիեզերագնացներն անցնում են խիստ բժշկական զննում: Բացառվում են այն հիվանդությունները, որոնք կարող են սրվել միկրոգրավիտացիայի պայմաններում, գնահատվում է հոգեբանական կայունությունը: Տիեզերակայանում յուրաքանչյուր անձնակազմ ունի նշանակված բժշկական պատասխանատու (Crew Medical Officer), ով երբեմն բժիշկ է, երբեմն՝ տիեզերական բժշկության ոլորտում լրացուցիչ պատրաստություն անցած մասնագետ: Նա իրականացնում է զննումներ և հեռաբժշկության միջոցով խորհրդակցում Երկրի հետ:

Վիճակագրական մոդելները կանխատեսում էին բժշկական արտակարգ իրավիճակ մոտավորապես երեք տարին մեկ անգամ, սակայն կայանի 25-ամյա անընդմեջ շահագործման ընթացքում լուրջ միջադեպերը բացառիկ են եղել:

Առողջական ի՞նչ խնդիրներ են առաջանում տիեզերքում

Տիեզերագնացների գանգատների մեծ մասը վերաբերում է հետևյալ վիճակներին.

  • Մաշկային խնդիրներ. Ամենահաճախ հանդիպող գանգատն է: Չորությունը, ցանը և վերքերի դանդաղ ապաքինումը հանդիպում են 25 անգամ ավելի հաճախ, քան Երկրի վրա: Պատճառը չոր, սառը օդն է և հիգիենայի պահպանումը միայն խոնավ անձեռոցիկներով:
  • Քթի փակվածություն և գլխացավեր. Գրավիտացիայի բացակայության պատճառով հեղուկները տեղաշարժվում են դեպի գլուխ՝ առաջացնելով «տիեզերական հարբուխ», դեմքի այտուցվածություն և քնի խնդիրներ:
  • Քնի խանգարումներ. Տիեզերագնացները քնում են 1-2 ժամ պակաս, քան Երկրի վրա՝ սարքավորումների աղմուկի, նեղվածքի և սթրեսի պատճառով:
  • Հենաշարժողական համակարգի վնասվածքներ. Հիմնականում ձեռքերի փոքր կտրվածքներ՝ մոդուլների միջև տեղաշարժվելիս: Զարմանալի է, բայց վնասվածքների հիմնական աղբյուրն ամենօրյա մարզումներն են, որոնք անհրաժեշտ են ոսկրային զանգվածի կորստի դեմ պայքարելու համար:

Յուրահատուկ տիեզերական վիճակներ

Որոշ խնդիրներ բնորոշ են միայն տիեզերքին: SANS համախտանիշը (տիեզերական թռիչքով պայմանավորված նյարդա-ակնային համախտանիշ) ախտահարում է տիեզերագնացների մինչև 70%-ին: Հեղուկների ճնշումը փոխում է աչքի կառուցվածքը և տեսողությունը, ինչը կարող է պահպանվել տարիներ շարունակ: Հիշարժան է 2020 թվականի դեպքը, երբ ուլտրաձայնային հետազոտությամբ պատահաբար հայտնաբերվեց տրոմբ լծերակում: Տիեզերագնացը բուժվեց հեռակա կարգով՝ Երկրից ուղարկված դեղամիջոցների և բժիշկների հսկողության շնորհիվ:

Ինչո՞ւ է Crew-11-ի տարհանումը բացառիկ

Այն փաստը, որ առաջին բժշկական տարհանումը տեղի ունեցավ միայն 25 տարի անց, վկայում է տիեզերական բժշկության բարձր արդյունավետության մասին: Սակայն դա նաև հիշեցնում է, որ տիեզերքը մնում է ծայրահեղ բարդ միջավայր մարդու օրգանիզմի համար: Հեռավոր թռիչքների ժամանակ բժշկությունը պետք է դառնա էլ ավելի ինքնավար՝ հնարավոր է նաև արհեստական բանականության կիրառմամբ:

Կարճ ասած

ՄՏԿ-ից առաջին բժշկական տարհանումը (Crew-11, հունվար 2026) բացառիկ դեպք է կայանի 25-ամյա պատմության մեջ: Չնայած խիստ ընտրությանը և հեռաբժշկությանը, տիեզերագնացները բախվում են մաշկային խնդիրների, տեսողության փոփոխությունների և մարզումների հետևանքով ստացված վնասվածքների: Այս տարհանումն ընդգծում է անվտանգության առաջնահերթությունը և նախանշում ապագա առաքելությունների համար ինքնավար բժշկական համակարգերի անհրաժեշտությունը: