Աստղագետները գտել են Արեգակնային համակարգից դուրս առաջին լուսնի գոյության հնարավոր վկայություններ։ CD-35 2722 համակարգում գտնվող անսովոր օբյեկտը առնվազն համադրելի է Յուպիտերի զանգվածին և պտտվում է ոչ թե մոլորակի, այլ շագանակագույն թզուկի շուրջ՝ մի մարմնի, որը միջանկյալ դիրք է զբաղեցնում մոլորակների և աստղերի միջև։ Եթե հայտնագործությունը հաստատվի, դա կարող է կասկածի տակ դնել երկնային մարմինների՝ մոլորակների և դրանց արբանյակների սովորական բաժանումը։

Հետազոտությունն իրականացրել է միջազգային թիմը՝ օգտագործելով Եվրոպական հարավային աստղադիտարանի (ESO) Շատ մեծ աստղադիտակը։ Գիտնականները ենթադրվող օբյեկտն անվանում են էկզոարբանյակ։ Առայժմ խոսքը հնարավոր հայտնագործության մասին է. նման լուսնի գոյությունը վերջնականապես հաստատելը դեռ առջևում է, հայտնում է ScienceDaily-ը։

Անսովոր համակարգ, որտեղ դժվար է տարբերել մոլորակն ու լուսինը

CD-35 2722 համակարգը համեմատաբար երիտասարդ է։ Նրա կենտրոնում գտնվում է մի աստղ, որի զանգվածը կազմում է Արեգակի զանգվածի մոտ կեսը։ Նրա շուրջ պտտվում է շագանակագույն թզուկ՝ սովորական մոլորակներից ավելի զանգվածային, բայց այնքան զանգված չունեցող օբյեկտ, որ կայուն կերպով պահպանի աստղերին բնորոշ ջրածնի ջերմամիջուկային սինթեզը։

Ենթադրվող արբանյակը պտտվում է այս շագանակագույն թզուկի շուրջ։ Նրա զանգվածը պակաս չէ Յուպիտերի զանգվածից, մինչդեռ հենց շագանակագույն թզուկի զանգվածը գերազանցում է Յուպիտերի 30 զանգվածը։

Համեմատության համար՝ Արեգակնային համակարգի ամենամեծ բնական արբանյակները զանգվածով զգալիորեն զիջում են այս օբյեկտին։ Սակայն հայտնաբերման գլխավոր առանձնահատկությունը միայն չափերի մեջ չէ. պոտենցիալ էկզալուսինը բավականաչափ զանգվածային է, որպեսզի որոշ դասակարգումներով համարվի մոլորակ, բայց ինքը անմիջապես աստղի շուրջ չի պտտվում։

«Այս համակարգը դժվար է նկարագրել Արեգակնային համակարգին սովորական հասկացություններով՝ ինչպիսիք են «մոլորակն» ու «լուսինը»», — նշում է հետազոտության առաջատար հեղինակ Քևին Հոյը, որը աշխատում է Չիլիում գտնվող ESO-ում և կապված է Դիեգո Պորտալես համալսարանի հետ։

YEMS գիտական կենտրոնի ղեկավար և հետազոտության մասնակից Ալիսե Սուրլոն նույնպես ընդգծում է այս կառուցվածքի անսովորությունը. խոսքը հսկայական գազային մարմնի մասին է, որը պտտվում է շատ զանգվածային ուղեկցի շուրջ, որն ինքն էլ բազմակի անգամ ծանր է Յուպիտերից։

Ինչպես հայտնաբերեցին հնարավոր էկզալուսինը

Արբանյակի որոնման համար հետազոտողները օգտագործել են CRIRES+ գործիքը, որը տեղադրված է ESO-ի Շատ մեծ աստղադիտակի վրա։ Նրանք կիրառել են ճառագայթային արագությունների մեթոդը՝ էկզոմոլորակների հայտնաբերման հիմնական եղանակներից մեկը։

Մեթոդը հիմնված է դիտորդի նկատմամբ երկնային մարմնի շարժման արագության փոքր փոփոխությունների չափման վրա։ Ձգողականությամբ կապված երկու օբյեկտ պտտվում են զանգվածների ընդհանուր կենտրոնի շուրջ։ Այդ պատճառով արբանյակը, նույնիսկ եթե անհնար է այն անմիջապես տեսնել, կարող է առաջացնել ավելի զանգվածային ուղեկցի շարժման նկատելի փոփոխություններ։

Վերլուծելով շագանակագույն թզուկի շարժման այդպիսի փոփոխությունները՝ գիտնականները հայտնաբերել են ուղեծրում գտնվող ևս մեկ զանգվածային մարմնի ներկայության նշաններ։

«Ինչքան էլ այս համակարգը էկզոտիկ լինի, այն իսկապես եզակի է և բեկումնային նշանակություն ունի. սա էկզոարբանյակի առաջին հավանական հայտնաբերումն է», — ասում է Սուրլոն։

Միևնույն ժամանակ, հայտնաբերված նշանները դեռևս համարժեք չեն վերջնական հաստատմանը։ Այդ պատճառով հետազոտողները զգուշությամբ խոսում են հնարավոր առաջին էկզալուսնի մասին, այլ ոչ թե ապացուցված հայտնագործության։

Առաջին էկզալուսինը փնտրում են արդեն երկար տարիներ

Աստղագետները վաղուց փորձում են հայտնաբերել բնական արբանյակներ Արեգակնային համակարգից դուրս գտնվող օբյեկտների մոտ, սակայն համոզիչ կերպով հաստատված էկզալուսիններ առայժմ չկան։ Միևնույն ժամանակ գիտնականներն արդեն հայտնաբերել են ավելի քան 6000 էկզոմոլորակ, իսկ էկզոարբանյակների թեկնածուներ հայտնաբերվել են ընդամենը մի քանիսը։

2026 թվականի սկզբին մեկ այլ հետազոտական խումբ՝ Քվենտին Կրալի ղեկավարությամբ, հայտնել էր HD 206893 համակարգում արբանյակի հնարավոր նշանների մասին։ Դիտարկումներն իրականացվել էին ESO-ի Շատ մեծ աստղադիտակի Ինտերֆերոմետրի օգնությամբ։ Սակայն այս դեպքում էլ տվյալները բավարար չեն եղել վերջնական հաստատման համար։

CD-35 2722 համակարգում նոր հայտնագործությունը կարող է դառնալ նման օբյեկտների որոնման ևս մեկ կարևոր քայլ։ Այն նաև ցույց է տալիս, թե որքան անսովոր կարող են լինել հեռավոր աստղային համակարգերի կառուցվածքները։

Ինչու է հայտնագործությունը կարևոր աստղագիտության համար

Էկզալուսինների հայտնաբերումը կօգնի ավելի լավ հասկանալ, թե ինչպես են ձևավորվում մոլորակային համակարգերը, ինչպես են փոխազդում դրանց բաղադրիչները և ինչու են դրանցից որոշները կառուցված այլ կերպ, քան մեր Արեգակնային համակարգը։

CD-35 2722-ի դեպքում առաջանում է նաև դասակարգման հարց։ Եթե մոլորակի չափի մարմինը պտտվում է շագանակագույն թզուկի շուրջ, որն իր հերթին պտտվում է աստղի շուրջ, արդյո՞ք այն պետք է համարել մոլորակ, արբանյակ, թե առանձին դասի օբյեկտ։ Աստղագետների մոտ էկզալուսնի միասնական, ընդհանուր ընդունված սահմանում առայժմ չկա։

Պատասխանների որոնմանը կարող է օգնել ESO-ի ապագա Չափազանց մեծ աստղադիտակը (ELT)։ Նրա 39 մետր տրամագծով գլխավոր հայելին և ժամանակակից գիտական գործիքները հնարավորություն կտան ուսումնասիրել օբյեկտներ, որոնք առայժմ անհասանելի են գործող աստղադիտարաններին, այդ թվում՝ որոնել ավելի փոքր էկզոարբանյակներ։

Եթե ապագա դիտարկումները հաստատեն CD-35 2722 համակարգում արբանյակի գոյությունը, աստղագետները կստանան ոչ միայն ևս մեկ անսովոր օբյեկտ, այլև առիթ՝ վերանայելու մոլորակների և դրանց արբանյակների միջև սահմանները։