ՆախընտրելիԴատական փորձաքննությունն իրավական համակարգի հիմնական գործիքներից է, որը նպաստում է ճշմարտության բացահայտմանը եւ գործերի հանգամանքների օբյեկտիվ գնահատմանը: Տեխնոլոգիաների արագ զարգացման եւ նոր վերլուծական մեթոդների ի հայտ գալու հետ մեկտեղ, փորձաքննության դերն ավելի կարեւոր է դառնում ոչ միայն քննության, այլեւ արդարադատության թափանցիկության բարձրացման համար։
«Գիտեի՞ք արդյոք» հաղորդման եթերում Փորձաքննությունների ազգային բյուրոյի հետազոտությունների գծով փոխտնօրեն, քիմիական գիտությունների թեկնածու Պատվական Ոսկանյանը խոսել է Հայաստանում դատական փորձաքննության ներկայիս հնարավորությունների եւ ժամանակակից տեխնոլոգիաների լայն կիրառման մասին:
Գիտության եւ տեխնոլոգիաների մասին հարցազրույցների շարքի հովանավորը Team Telecom Armenia ընկերությունն է։
Պահպանողականությունն անթույլատրելի շքեղություն է
Ոսկանյանի խոսքով՝ դատական փորձաքննությունն այսօր երկրի ամենադինամիկ զարգացող ոլորտներից մեկն է։ Հանցավոր աշխարհը անընդհատ զարգանում է, մշակվում են նոր սխեմաներ, իսկ քննչական մարմինները մասնագետներին անընդհատ նոր մարտահրավերներ են ներկայացնում։ «Կյանքն այստեղ շատ դինամիկ է, եւ մարտահրավերները գալիս են բոլոր կողմերից։ Սա այն ոլորտն է, որտեղ առաջադեմ տեխնոլոգիաներն արագ ներդրվում են նոր մեթոդների եւ մոտեցումների միջոցով։ Պահպանողականությունն անընդունելի շքեղություն է»,- նշել է Ոսկանյանը։
Դասականությունից՝ ԴՆԹ-պրոֆիլավորում
Դատական լաբորատորիաները նախկինում զուգորդվում էին դասականության՝ բալիստիկայի, հետքերի վերլուծության եւ մատնահետքեր վերցնելու հետ։ Այսօր ԴՆԹ-պրոֆիլավորումն առաջնային տեղ է գրավում։ Ոսկանյանն ընդգծել է, որ ԱՄՆ դատափորձաքննական հաստատությունների հետ համագործակցությունը ցույց է տվել, որ ԴՆԹ-ն նրանց համար բարձրակարգ ծառայությունների շարքում է։
«Մենք երկար ժամանակ փնտրում էինք այն մեր երկրում ներդնելու միջոց, դա թանկ է, բայց երկու տարի առաջ, տնօրենի որոշման շնորհիվ, մենք ստեղծեցինք ԴՆԹ վերլուծության ստորաբաժանում։ Այժմ մենք ունենք ամենաժամանակակից սարքավորումներից մեկը՝ Thermo Fisher Scientific-ը։ Այժմ կարող ենք վստահորեն ասել, որ մենք կատարում ենք ԴՆԹ-պրոֆիլավորում։ Միեւնույն ժամանակ, մենք շարունակում ենք կատարել դասական դատական փորձաքննություններ՝ բալիստիկա, հետքերի վերլուծություն, հրդեհի տեխնիկական, պայթյունատեխնիկական փորձաքննություն եւ այլն»,- նշել է Ոսկանյանը։
Ժամանակակից թունաբանությունը
Նախկինում թունաբանական հետազոտությունները հիմնված էին պարզ թեստերի վրա, ինչպիսին են լակմուսի շերտերը եւ տեսողական ռեակցիաները: Այսօր դա այլեւս ընդունելի չէ: Ոսկանյանը նշել է, որ ժամանակակից թունաբանությունը պահանջում է քանակական վերլուծություն, որը պահանջում է հզոր վերլուծական գործիքներ, ինչպիսին են գազային կամ հեղուկ քրոմատոգրաֆը եւ մաս-սպեկտրոմետրը:
Բյուրոն ունի գազային քրոմատոգրաֆ-մաս-սպեկտրոմետր եւ հեղուկ քառաբեւեռ քրոմատոգրաֆ: «Այժմ մենք կարող ենք վերլուծել ոչ միայն արյունը եւ մեզը, այլեւ մազերը: Ինչո՞ւ են մազերն ավելի նախընտրելի: Որովհետեւ նյութերն այնտեղ ավելի երկար են մնում, եւ նմուշը կարող է օգտագործվել՝ որոշելու համար, թե հենց երբ է անձն օգտագործել թմրանյութեր»,- բացատրել է նա:
Ոսկանյանն ավելացրել է, որ կարեւոր է ոչ միայն տեխնոլոգիան, այլեւ մեթոդները, որոնք պետք է վավերացվեն: Հիմնական մարտահրավերը նմուշների պատրաստումն է: «Առանց դրա դատափորձաքննությունն անհնար է: Մենք անընդհատ մշակում ենք նոր մոտեցումներ, այդ թվում՝ արհեստական բանականության կիրառումը, որն արդեն իսկ ներդրվում է այստեղ»,- նշել է նա:
Սարքավորում ԴՆԹ-վերլուծության համար
Սարքավորումները բաժանված են երկու տեսակի՝ սովորական հետազոտությունների եւ գիտական նպատակների համար։ Ոսկանյանն ընդգծել է սովորական գնահատումների համար հուսալի եւ ճշգրիտ սարքավորումների անհրաժեշտությունը։
«Օրինակ, շինարարական գնահատումներում հողաչափումը կարեւոր է։ Նախկինում դա տեւում էր մեկ շաբաթ, նույնիսկ լազերային ժապավենային չափիչներով (ռուլետկաներ)։ Հիմա մենք ունենք Leica լազերային սքաներ՝ միակը ամբողջ Հարավային եւ Հյուսիսային Կովկասում։ Այն կատարում է մինչեւ երկու միլիոն չափումներ ընդամենը մի քանի րոպեում, իսկ շենքը կարելի է չափել մեկուկես-երկու ժամում»,- նշել է նա։
Այս սարքավորումները պահանջում են աշխատանք տվյալների մեծ շտեմարանների եւ մասնագիտացված ծրագրերի հետ, ինչը պահանջում է արհեստական բանականության համակարգեր։ ԴՆԹ-վերլուծության համար օգտագործվում է Thermo Fisher 3500 սեկվենսոր։ Սենյակները հագեցած են բոլոր անհրաժեշտ սարքավորումներով՝ խոնավության եւ ջերմաստիճանի կարգավորում, օդի զտում եւ պատերի ու հատակների համար հատուկ նյութեր։
Ոսկանյանը նշել է. «Երբ մասնագետները գալիս եւ տեսնում են տարածքը, ասում են. «Դուք հենց այսօր էլ պատրաստ եք հավատարմագրման»։ Մեր գլխավոր նպատակը մարդկային գործոնը նվազագույնի հասցնելն է։ Մարդը պետք է մեկնաբանի արդյունքները, բայց հիմնական գործընթացները պետք է իրականացվեն գործիքներով՝ ստանդարտացված մեթոդներով։ Առանց դրա դատափորձաքննությունն անելու բան չունի»։
ԴՆԹ-թեստերի հասանելի տեսակները
Այսօր փորձագետները կարող են անցկացնել գրեթե բոլոր տեսակի ԴՆԹ-թեստեր՝ սկսած ազգակցական կապերի հաստատումից եւ անձանց նույնականացումից մինչեւ սպանությունների, ճանապարհատրանսպորտային պատահարների եւ այլ գործերի հետաքննություն: Ոսկանյանն ընդգծել է, որ վերջին տարիներին բազմաթիվ աղմկահարույց գործեր լուծվել են ԴՆԹ-վերլուծության շնորհիվ։
Նա նաեւ պատմել է դատահոգեբանական փորձաքննությունների զարգացման մասին: Ցանկացած տեքստ արտացոլում է մարդու հուզական վիճակը: «Ինքնասպանի նամակը մահվանից առաջ կարող է օգտագործվել՝ որոշելու համար, թե արդյոք անձն այն գրել է կամավոր, թե հարկադրանքի տակ: Մենք համագործակցում ենք թվային ձեռագրի վերլուծության մեջ մասնագիտացած շվեյցարական ինստիտուտի հետ: Նրանք ձեռագիրը վերածում են թվային պարամետրերի, որոնք կարող են օգտագործվել հուզական վիճակը որոշելու համար: Մեր հոգեբաններն օգտագործում են ստանդարտ թեստեր եւ համեմատում արդյունքները»,- նշել է Ոսկանյանը:
