Նախընտրելի
Վերջին 8 հազար տարվա ընթացքում Հայկական լեռնաշխարհը վերապրել է բազմաթիվ պատմական դարաշրջաններ։ Այստեղ իրար են հաջորդել մշակույթներն ու քաղաքակրթությունները, առաջացել ու վերացել են թագավորություններն ու կայսրությունները, փոխվել են սահմանները, լեզուներն ու քաղաքական կարգերը։ Սակայն գենետիկական հետազոտությունները ցույց են տալիս զարմանալի պատկեր․ չնայած բոլոր պատմական ցնցումներին՝ տեղի բնակչության գենետիկական դիմանկարը հազարամյակների ընթացքում մեծապես մնացել է կայուն։
Ինչպե՞ս դա հնարավոր դարձավ։ Ի՞նչ գործընթացներ թույլ տվեցին պահպանել Հայկական լեռնաշխարհի բնակչության գենետիկական ժառանգական շարունակականությունը, և ի՞նչ կարող է այս առանձնահատկությունը պատմել նրա պատմության մասին։ Այս և շատ այլ հարցերի մասին «Բա իմացա՞ր» հաղորդման եթերում պատմել է Մոլեկուլային կենսաբանության ինստիտուտի էվոլյուցիոն գենոմիկայի լաբորատորիայի ղեկավար Լևոն Եպիսկոպոսյանը։
Գիտության և տեխնոլոգիաների մասին հարցազրույցների շարքի գործընկերն է Team Telecom Armenia ընկերությունը։
Հայկական գենոֆոնդը ձևավորվել է առնվազն 6-8 հազար տարի
Խոսելով Հայկական լեռնաշխարհի բնակչության գենետիկական շարունակականության մասին՝ Լևոն Եպիսկոպոսյանն ընդգծում է․ խոսքը այն մասին չէ, թե ժամանակակից հայերը ուղիղ և անփոփոխ ժառանգներն են բոլոր այն մարդկանց, որոնք այստեղ ապրել են 8 հազար տարի առաջ։ Միաժամանակ հետազոտությունները թույլ են տալիս խոսել զգալի գենետիկական շարունակականության մասին։
Նրա խոսքով՝ մոտ 6–8 հազար տարի առաջ տարածաշրջանի տարածքում ապրել են մարդիկ, որոնց գենետիկական դիմանկարը շատ առումներով մոտ է ժամանակակից հայերի գենետիկական դիմանկարին։ Միևնույն ժամանակ գիտնականը հստակեցնում է մի կարևոր մանրամասն՝ 8 հազար տարվա ցուցանիշը վերաբերում է նախ և առաջ կանացի գծին՝ միտոքոնդրիալ ԴՆԹ-ին։
«8000 տարվա շարունակականություն նշանակում է, որ վերջին 8000 տարվա ընթացքում այս տարածաշրջանում ապրած կանայք մեր գենետիկական, կենսաբանական նախնիներն են», — նշում է Եպիսկոպոսյանը։
Միաժամանակ անցյալ տարի իրականացված ավելի լայնածավալ հետազոտության տվյալները թույլ են տալիս խոսել առնվազն 6 հազար տարվա հայկական գենոֆոնդի ձևավորման մասին արդեն այս հասկացության լիարժեք իմաստով։ Վերլուծության մեջ հաշվի են առնվել միտոքոնդրիալ ԴՆԹ-ն, Y-քրոմոսոմը և աուտոսոմային ԴՆԹ-ն, այսինքն՝ մարդու ամբողջական գենետիկական նյութը, որը ներառում է և՛ կանացի, և՛ տղամարդկային գծերը։
«Մենք կարող ենք խոսել առնվազն 6000 տարվա մասին, երբ խոսքը վերաբերում է հայկական գենոֆոնդի ձևավորմանը թե՛ կանացի, թե՛ տղամարդկային գծով», — ասում է գիտնականը։
Միաժամանակ Եպիսկոպոսյանը ենթադրում է, որ տարածաշրջանի բնակչության կանացի գենետիկական արմատները կարող են գնալ էլ ավելի խոր անցյալ։ Նրա խոսքով՝ հետազոտողները արդեն ունեն տվյալներ, որոնք գերազանցում են 8-հազարամյա շեմը, սակայն առայժմ վաղ է բացահայտել այդ հետազոտությունների արդյունքները։
6 հազար տարվա գենետիկական շարունակականություն և հայկական ինքնության ձևավորում
Եպիսկոպոսյանի խոսքով՝ հատկապես կարևոր է այն փաստը, որ 6 հազար տարվա գնահատականը որոշակի զուգահեռ ունի հայոց լեզվի պատմության հետ։ Նա նշում է, որ հայոց լեզուն, իր դիտարկած ժամանակագրության համաձայն, հնդեվրոպական լեզվաընտանիքից առանձնացել է մոտ 5 հազար տարի առաջ։
Գիտնականը այս երկու գործընթացները՝ գենետիկական և լեզվական առանձնացումը, կապում է առանձին պոպուլյացիայի աստիճանական ձևավորման հետ։ «Ժողովուրդը սկսում է ձևավորվել և զարգանալ այն պահից, երբ սկսում է առանձնանալ», - բացատրում է Եպիսկոպոսյանը։ Նրա խոսքով՝ գենետիկական մեկուսացումը նշանակում է, որ ամուսնական կապերը հիմնականում ձևավորվում են որոշակի տարածքի ներսում։ Նմանատիպ գործընթաց տեղի է ունենում նաև լեզվի հետ․ հարաբերական մեկուսացման պայմաններում աստիճանաբար ձևավորվում է սեփական լեզվական համակարգ, որը ժամանակի ընթացքում դառնում է ազգային լեզու։
Միաժամանակ խոսքը որևէ «հայկական գեների» առաջացման մասին չէ, ընդգծում է գիտնականը։ Խոսքը մուտացիաների մասին է, որոնք առաջանում են պոպուլյացիայի մեջ և ժամանակի ընթացքում կուտակվում։ Եթե պոպուլյացիան երկար ժամանակ հարաբերականորեն մեկուսացված է այլերից, ապա նման գենետիկական փոփոխությունների բնորոշ համադրությունը նրա համար դառնում է ավելի ու ավելի յուրահատուկ։
Եպիսկոպոսյանը այս գործընթացը համեմատում է բարբառի ձևավորման հետ․ փոփոխությունները, որոնք տեղի են ունենում մեկ վայրում և չեն տարածվում այլ տարածքների վրա, աստիճանաբար լեզվում ստեղծում են տարբերություններ։ Գենետիկայում տեղի է ունենում մի բան նման, սակայն գենետիկական տարբերակների համակցությունները մեկ այլ պոպուլյացիայի մեջ պատահական կրկնվելու շատ ավելի ցածր հավանականություն ունեն։ Հենց այսպիսի բազմաթիվ առանձնահատկությունների կուտակումն է, գիտնականի խոսքով, վերջիվերջո ձևավորում պոպուլյացիայի բնորոշ գենետիկական դիմանկարը և հնարավորություն տալիս տարբերել այն այլ ժողովուրդների դիմանկարներից։
Ինչ էր տեղի ունենում հայկական գենոֆոնդի հետ 6 հազար տարի առաջ
Ինչո՞ւ հայկական բնակչության այսքան երկար պատմության պայմաններում գենետիկական շարունակականությունն այսքան կայուն է գտնվել։ Եպիսկոպոսյանը ընդունում է, որ այս հարցի սպառիչ պատասխանը դեռ չկա, սակայն հին ԴՆԹ-ն թույլ է տալիս աստիճանաբար վերականգնել պատկերը։
Նրա խոսքով՝ հատկապես արժեքավոր են բրոնզի դարի թաղումներից ստացված նմուշները։ Մոտավորապես այս շրջանից սկսած հնագետները զգալիորեն ավելի շատ նյութ ունեն, ինչը հնարավորություն է տալիս հետևել բնակչության գենետիկական կազմի փոփոխություններին հազարամյակների ընթացքում։
Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ արտաքին որոշակի գենետիկական ազդեցություն, այնուամենայնիվ, եղել է։ Գիտնականի խոսքով՝ նկատելի փոփոխություն արձանագրվում է մոտավորապես 6-ից 4 հազար տարի առաջ՝ ուշ բրոնզի դարի շրջանում։ Վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ տարածաշրջան եկած խումբը մերձավորարևելյան ծագում ուներ։
Եպիսկոպոսյանը դա կապում է այն ժամանակաշրջանում Մերձավոր Արևելքում տեղի ունեցած հնարավոր լայնածավալ բնական աղետների հետ։ Երկրաբանների հուշմամբ նա դիտարկում է հզոր երկրաշարժի վարկածը, որը կարող էր ուղեկցվել ցունամիով և առաջացնել բնակչության զգալի զանգվածների տեղաշարժ։
Միաժամանակ գիտնականն ընդգծում է, որ այս վարկածը դեռ պետք է ավելի համոզիչ կերպով հաստատվի։ Վերջնական ապացույցի համար անհրաժեշտ են հին ԴՆԹ-ի լրացուցիչ նմուշներ, որոնք թույլ կտան ուղիղ կերպով հետագծել այս խմբի ծագումը։
Ինչու հետագա նվաճումները գրեթե չփոխեցին գենոֆոնդը
Շատ ավելի դժվար է, Եպիսկոպոսյանի խոսքով, բացատրել մեկ այլ փաստ․ ինչու դրանից հետո՝ մոտավորապես չորս հազար տարվա ընթացքում, հայկական գենոֆոնդում լայնածավալ փոփոխություններ գրեթե չեն եղել՝ չնայած բազմաթիվ միգրացիաներին և նվաճումներին։
Խոսքը երկաթի դարի և անտիկ շրջանի, ապա նաև ավելի ուշ ներխուժումների ու տարածաշրջանում տարբեր ժողովուրդների և պետությունների ներկայության մասին է։ Հայաստանի տարածքում եղել են արաբներ, շարունակվել է պարսկական ազդեցությունը, իսկ մոտ հազար տարի առաջ այստեղ սկսել են ներթափանցել թյուրքալեզու ցեղերը։ Սակայն, ինչպես նշում է գիտնականը, ժամանակակից հայկական գենոֆոնդում այս գործընթացները համապատասխան լայնածավալ հետք չեն թողել։
Եպիսկոպոսյանը դա բացատրում է նախ և առաջ գենետիկական փոխանակման մասշտաբով։ Նրա խոսքով՝ գենոֆոնդում նկատելի հետք է առաջանում այն ժամանակ, երբ բնակչությունների միջև շփումները դառնում են զանգվածային։ Առանձին դեպքերը՝ լինեն դրանք ամուսնություններ, բռնություն կամ պոպուլյացիաների միջև շփման այլ ձևեր, ինքնին ի վիճակի չեն էապես փոխել բնակչության մեծ խմբի գենետիկական դիմանկարը։
Նա բերում է նաև պատմական օրինակ․ նվաճումներից հետո տարբեր էլիտաների ներկայացուցիչների միջև ամուսնությունները հաճախ օգտագործվել են որպես քաղաքական դիմակայությունը մեղմելու միջոց։ Նման պրակտիկա գոյություն է ունեցել տարբեր պետություններում և հասարակություններում, այդ թվում՝ ռուս ազնվականության ու թաթար-մոնղոլական էլիտայի ներկայացուցիչների հարաբերություններում։ Սակայն նման ամուսնությունները վերաբերում էին նախ և առաջ հասարակության նեղ շերտին և չէին նշանակում բնակչության զանգվածային խառնուրդ։
Ազգային ինքնությունը՝ գենետիկական շարունակականության պահպանման առանցքային գործոն
Եպիսկոպոսյանի կարծիքով՝ նույն տրամաբանությունը կիրառելի է նաև Հայաստանի դեպքում։ Նույնիսկ եթե գենետիկական խառնման առանձին դեպքեր եղել են, դրանց մասշտաբը բավարար չի եղել ընդհանուր գենոֆոնդը էապես փոխելու համար։
Եպիսկոպոսյանը օրինակ է բերում իր տատիկի պատմություններից մեկը, որը, իր խոսքով, քննարկել է նաև ազգագրագետների հետ։ Նա ծնվել էր Ղարմանում, որտեղ շուրջը շատ ադրբեջանական բնակչություն կար, և պատմում էր դեպքերի մասին, երբ հայ կանայք դառնում էին բռնության զոհ։
«Եթե կինը, աղջիկը բռնաբարվում էր և հղիանում, նա երկու տարբերակ ուներ։ Կամ պետք է ընդհատեր այդ հղիությունը, կամ, եթե պետք է ծննդաբերեր, ստիպված էր լինում հեռանալ գյուղից և ծննդաբերել քաղաքում»։
Գիտնականի խոսքով՝ սա անմիջական նշանակություն ուներ այն հարցում, թե արդյոք հոր գենետիկական նյութը կհայտնվեր հայկական համայնքի հաջորդ սերունդներում։
«Քաղաքում ծնվելը նշանակում էր, որ նա պետք է դառնար ադրբեջանական միջավայրի մաս», — նշել է նա։
Արդյունքում, բացատրում է Եպիսկոպոսյանը, երեխան, նույնիսկ եթե կրում էր հոր որոշ գենետիկական առանձնահատկություններ, պարտադիր չէ, որ դառնար հայկական պոպուլյացիայի մաս։
«Երեխան, որը ծնվում էր և կրում էր ինչ-որ թուրքական գենետիկական հետքեր, հայկական համայնքում չէր մեծանում, չէր ստանում հայկական անուն, չէր ստանում հայկական ազգանուն։ Նա չէր շարունակում այդ գիծը, նա որևէ ներդրում չէր ունենում հայկական գենոֆոնդում», — նշել է նա։
Հենց այս մեխանիզմն է, գիտնականի խոսքով, թույլ տալիս հասկանալ, թե ինչու գենետիկական խառնման առանձին դեպքերը ինքնին չէին հանգեցնում հայերի ընդհանուր գենետիկական դիմանկարի էական փոփոխությանը։ Վերջիվերջո, գիտնականի կարծիքով, գենետիկական շարունակականության պահպանման առանցքային գործոններից մեկը ազգային ինքնությունն էր․ հայկական համայնքին պատկանելությունն էր որոշում, թե որ միջավայրում է մարդը շարունակում ապրել, արդյոք երեխան դաստիարակվում է այդ համայնքի ներսում և դառնում է հայ բնակչության հաջորդ սերունդների մաս։
Հենց այդ պատճառով, նրա խոսքով, օտար գենետիկական նյութի հայտնվելու առանձին դեպքերը պարտադիր չէ, որ դառնային ամբողջ պոպուլյացիայի վերարտադրվող գենոֆոնդի մաս։
Հետազոտական բազան, որին հղում է անում Եպիսկոպոսյանը, այսօր ներառում է տասնյակ հազարավոր հայկական գենետիկական նմուշներ։ Նրա սեփական լաբորատորիայում ուսումնասիրվել է մոտ 7 հազար նմուշ, իսկ կոմերցիոն գենեալոգիական հարթակների տվյալների և այլ հետազոտությունների հետ միասին, նրա խոսքով, խոսքը արդեն մոտավորապես 30–40 հազար նմուշի մասին է, ներառյալ Y-քրոմոսոմի, միտոքոնդրիալ ԴՆԹ-ի և ամբողջական գենետիկական դիմանկարի տվյալները։
Միաժամանակ գիտնականը վերապահումով նշում է՝ լիակատար արտաքին գենետիկական ազդեցության բացակայության մասին խոսելը սխալ կլիներ։ Նրա գնահատմամբ՝ հայկական գենոֆոնդում օտարածին ազդեցության բաժինը կազմում է մոտ 0,5%։
