X-energy-ն ԱՄՆ-ում առաջին փոքր մոդուլային միջուկային ռեակտորների կառուցման թույլտվություն է ստացել

Ամերիկյան X-energy ընկերությունը դաշնային կարգավորող մարմնից հավանություն է ստացել Տեխասում գտնվող Dow քիմիական ձեռնարկության տարածքում չորս Xe-100 փոքր մոդուլային ռեակտորների կառուցման համար։ Սա առաջին դեպքն է, երբ ԱՄՆ-ում թույլատրվել է նոր սերնդի ռեակտոր կառուցել անմիջապես արդյունաբերական հարթակում։ Այնուամենայնիվ, կայանի գործարկմանը դեռ շատ կա. այն պետք է աշխատի ոչ շուտ, քան 2030-ականների սկզբին, պատմում է TechCrunch-ը։

Չորս ռեակտոր՝ արդյունաբերական ձեռնարկության համար

ԱՄՆ Միջուկային կարգավորման հանձնաժողովը (NRC) հաստատել է չորս Xe-100 ռեակտորների կառուցման թույլտվություն ստանալու X-energy-ի հայտը։ Դրանցից յուրաքանչյուրը կկարողանա արտադրել մինչև 80 ՄՎտ էլեկտրաէներգիա և 200 ՄՎտ ջերմային էներգիա։

Ռեակտորների տեղակայումը Dow գործարանի տարածքում թույլ կտա դրանք օգտագործել ոչ միայն էլեկտրականություն արտադրելու, այլև ձեռնարկությունը ջերմությամբ ապահովելու համար։ Սա նախագծի կարևոր առանձնահատկությունն է. արդյունաբերական օբյեկտներին անհրաժեշտ են էներգիայի զգալի ծավալներ ոչ միայն էլեկտրականության տեսքով, այլև տեխնոլոգիական գործընթացների համար։

X-energy-ում NRC-ի որոշումն անվանում են ԱՄՆ-ում արդյունաբերական հարթակում կատարելագործված միջուկային ռեակտորի կառուցման առաջին թույլտվությունը։ Ընդ որում, շինարարական հայտի հավանությունը դեռ չի նշանակում, որ ռեակտորները շուտով կսկսեն աշխատել։ Ընկերության գնահատմամբ՝ տեղակայանքը պատրաստ կլինի միայն 2030-ականների սկզբին։

Փոքր ռեակտորները դեռ չեն ապացուցել իրենց առավելությունները

Ամերիկյան ատոմային ոլորտը մեծ հույսեր է կապում փոքր մոդուլային ռեակտորների՝ SMR-ների հետ։ Դրանց կողմնակիցները պնդում են, որ տեղակայանքի չափերի փոքրացումն ու արտադրության մոդուլային սկզբունքը թույլ կտան արագացնել ատոմակայանների կառուցումն ու նվազեցնել դրանց արժեքը։

Սակայն առայժմ այս առավելություններն ավելի շուտ խոստում են մնում, քան ապացուցված արդյունք։ ԱՄՆ-ում դեռևս չի գործում ոչ մի փոքր մոդուլային ռեակտոր, իսկ նույնիսկ համեմատաբար կոմպակտ միջուկային տեղակայանքների կառուցումը պահանջում է զգալի ներդրումներ և կարող է ձգձգվել տարիներով։

X-energy-ն օգտագործում է սեփական Xe-100 կառուցվածքը, որում ուրան պարունակող վառելիքային տարրերից ջերմությունը հեռացվում է հելիումի հոսքով։ Ընկերությունը պնդում է, որ նման սխեման ավելի անվտանգ է, քան շատ ավանդական ռեակտորային կառուցվածքներ։

Սակայն սրա հետ ոչ բոլորն են համաձայն։ Մտահոգ գիտնականների միությունը (Union of Concerned Scientists) կասկածի տակ է դրել ինչպես անվտանգության մասին ընկերության հայտարարությունները, այնպես էլ այն արագությունը, որով կարգավորող մարմինը տվել է թույլտվությունը։

Ատոմային էներգետիկայի անվտանգության հարցերով կազմակերպության տնօրեն Էդվին Լայմանը հայտարարել է, որ NRC-ն կարողացել է հավանություն տալ շինարարությանը միայն այն պատճառով, որ հետաձգել է անվտանգության մի շարք սկզբունքային հարցերի քննարկումը։ Նրա կարծիքով՝ կարգավորող մարմինը պետք է լիովին պարզաբաներ դրանք նախքան թույլտվություն տալը։

Այսպիսով, նախագծի հաստատումը կարևոր փուլ դարձավ X-energy-ի համար, բայց չվերացրեց ռեակտորի կառուցվածքին և դրա գնահատման ընթացակարգին վերաբերող հարցերը։

Խաղադրույք՝ տեխնոլոգիական ընկերությունների կողմից պահանջարկի վրա

Վերջին տարիներին փոքր ռեակտորների նկատմամբ հետաքրքրությունը բորբոքում են խոշոր տեխնոլոգիական ընկերություններն ու տվյալների կենտրոնների օպերատորները։ Նրանց ավելի ու ավելի շատ էլեկտրաէներգիա է անհրաժեշտ, և նրանք դիտարկում են ատոմային էներգետիկան որպես կայուն էներգամատակարարման հնարավոր աղբյուրներից մեկը։

X-energy-ի խոշորագույն կողմնակիցներից մեկը դարձավ Amazon-ը։ Նրա Climate Pledge Fund ներդրումային հիմնադրամը գլխավորել է 2024 թվականի հոկտեմբերին կայացած 500 մլն դոլարի Series C-1 ֆինանսավորման փուլը։ Բացի այդ, Amazon-ը պարտավորվել է ընկերությունից գնել մինչև 5 ԳՎտ գեներացնող հզորություններ։

2026 թվականի ապրիլին X-energy-ն օգտվեց ատոմային էներգետիկայի նկատմամբ աճող հետաքրքրությունից և անցկացրեց IPO, որի ընթացքում ներգրավեց 1 մլրդ դոլար։ Սակայն ներդրողների սկզբնական խանդավառությունը աստիճանաբար թուլացավ։

NRC-ի թույլտվությունը չի լուծում գլխավոր խնդիրը՝ արժեքը

Ատոմային էլեկտրակայանները մնում են չափազանց թանկարժեք նախագծեր՝ իրականացման երկար ժամկետներով։ Նույնիսկ եթե փոքր մոդուլային ռեակտորները հեռանկարում թույլ տան կրճատել ծախսերն ու արագացնել շինարարությունը, առաջին տեղակայանքները, ամենայն հավանականությամբ, հատկապես ծախսատար կլինեն։

X-energy-ն ակնկալում է ժամանակի ընթացքում հասնել ինչպես արժեքի, այնպես էլ շինարարության տևողության նվազման։ Սակայն Dow-ի համար նախատեսված նրա առաջին չորս ռեակտորները դեռ պետք է կառուցվեն, իսկ առևտրային շահագործումը, ընկերության կանխատեսմամբ, կսկսվի միայն հաջորդ տասնամյակում։

NRC-ի հավանությունն աջակցեց X-energy-ի բաժնետոմսերին. հայտարարության նախօրեին դրանք հետ բերեցին նախորդ շաբաթվա կորուստները։ Բայց դա բավականացրեց միայն վերջին անկումը վերականգնելու համար։ Այժմ ընկերության արժեթղթերը վաճառվում են տեղաբաշխման սկզբնական գնի կեսից էլ պակաս արժեքով։

X-energy-ի համար շինարարության թույլտվությունը կարևոր քայլ է տեխնոլոգիայի մշակումից դեպի դրա գործնական կիրառում։ Սակայն ներդրողներն ու պոտենցիալ պատվիրատուները դեռ պետք է տեսնեն՝ արդյոք փոքր ռեակտորներն իրոք կկարողանան ապահովել ավելի էժան և արագ ատոմային էներգետիկա։ Հենց առաջին առևտրային նախագծերը ցույց կտան, թե որքանով էին արդարացված ոլորտի սպասումները։