Աստղագետները պարզել են, թե ինչն է առաջացնում AT 2016blu զանգվածեղ աստղի պայծառության արտասովոր բռնկումները. այն արդեն 15 տարի պարբերաբար մերթ չափազանց պայծառ է դառնում, մերթ խամրում։ Ինչպես ցույց են տվել NASA-ի «Չանդրա» ռենտգենյան աստղադիտարանի դիտարկումները, այս երևույթների պատճառը կարող է լինել աստղի թաքնված ուղեկիցը՝ աստղային զանգվածի սև խոռոչ կամ նեյտրոնային աստղ, որը պարբերաբար դեպի իրեն է ձգում նրա նյութը։ Հետազոտության արդյունքները հրապարակվել են The Astrophysical Journal ամսագրում։

AT 2016blu աստղը գտնվում է NGC 4559 պարուրաձև գալակտիկայում՝ Երկրից մոտ 30 մլն լուսատարի հեռավորության վրա։ Նրա զանգվածն առնվազն 33 անգամ գերազանցում է Արեգակի զանգվածը։ Աստղագետներն արդեն շուրջ 15 տարի հետևում են նրա արտասովոր վարքին։ 2012-ից 2026 թվականների ընթացքում նրանք գրանցել են տեսանելի լույսի առնվազն 27 բռնկում, որոնք տեղի են ունեցել մոտ 113 օր ընդմիջումով։ Աստղ, որն իրեն գերնորի պես է պահում, բայց չի կործանվում

AT 2016blu-ն պատկանում է պայծառ կապույտ փոփոխական աստղերի դասին՝ տաք և զանգվածեղ օբյեկտների, որոնց բնորոշ են պայծառության զգալի փոփոխությունները։ Սակայն այս աստղն առանձնանում է նույնիսկ դրանց շարքում. նրա բռնկումներն այնքան հզոր են, որ հիշեցնում են գերնորերի պայթյունները։ Գերնորի իրական պայթյունի ժամանակ զանգվածեղ աստղը քայքայվում է՝ իր նյութն արտանետելով տիեզերք։ Իսկ AT 2016blu-ն վերապրում է յուրաքանչյուր բռնկումն ու շարունակում գոյություն ունենալ։ Այդ պատճառով աստղագետները նման օբյեկտներն անվանում են «գերնորերի նմանակիչներ»։

«Սկզբում այս աստղի վարքը մեզ շփոթեցնում էր. այն շարունակ իրեն գերնորի պես էր պահում, բայց ակնհայտ է, որ այդպիսին չէ, քանի որ տարեկան մոտ երեք անգամ վերապրում է այս բռնկումները», — նշել է հետազոտության համահեղինակ Նուրիա Տորես-Ալբան՝ Վիրջինիայի համալսարանից։ Գիտնականները ենթադրում էին, որ տեսանելի լույսի կրկնվող բռնկումները կարող են լինել բարձր էներգիայի ռենտգենյան ճառագայթման պարբերական արտանետումների հետևանք։ Այս վարկածը ստուգելու համար անհրաժեշտ էր ռենտգենյան տվյալներ ստանալ հենց աստղի պայծառության հերթական ուժեղացման պահին։

Թաքնված ուղեկիցը դեպի իրեն է ձգում աստղի նյութը

Առանցքային տվյալները հաջողվել է ստանալ 2026 թվականի մարտին՝ «Չանդրա» աստղադիտարանի օգնությամբ։ Դրա դիտարկումները ցույց են տվել, որ բռնկման ժամանակ AT 2016blu-ի ճառագայթումը ռենտգենյան տիրույթում առնվազն 100 անգամ ավելի պայծառ էր, քան 2001–2002 թվականներին, երբ նման բռնկումներ դեռ չէին դիտվել։

Ամենահավանական բացատրությունն այն է, որ աստղն ունի կոմպակտ ուղեկից՝ աստղային զանգվածի սև խոռոչ կամ նեյտրոնային աստղ։ Նրանք պտտվում են զանգվածի ընդհանուր կենտրոնի շուրջ՝ ձգված ուղեծրով, և մոտենում են միմյանց մոտավորապես յուրաքանչյուր 113 օրը մեկ։

Առավելագույն մերձեցման ժամանակ կոմպակտ օբյեկտը կլանում է զանգվածեղ աստղի արտանետած նյութի մի մասը։ Նրա ձգողական դաշտում հայտնված նյութը սկսում է պտտվել հսկայական՝ լույսի արագությանը մոտեցող արագությամբ։ Արդյունքում այն խիստ տաքանում է և դառնում ռենտգենյան ճառագայթման հզոր աղբյուր։

«Մենք ենթադրում էինք, որ օպտիկական տիրույթում պայծառ կրկնվող բռնկումներն իրականում կարող են սնուցվել բարձր էներգիայի ռենտգենյան ճառագայթման պարբերական արտանետումներով։ Համակարգը շրջապատող խիտ գազը տաքանում է ռենտգենյան ճառագայթներից, ապա սկսում է լուսարձակել օպտիկական տիրույթում», — պարզաբանել է հետազոտության համահեղինակ Նաթան Սմիթը՝ Արիզոնայի համալսարանից։ Հենց այդ պատճառով հետազոտողների համար կարևոր էր ռենտգենյան դիտարկումները համաժամեցնել հերթական օպտիկական բռնկման հետ։

Բացահայտումը կարող է բացատրել հազվադեպ հանդիպող ռենտգենյան աղբյուրների բնույթը

AT 2016blu-ի պայծառությունը ռենտգենյան տիրույթում թույլ է տալիս այն դասել գերպայծառ ռենտգենյան աղբյուրների թեկնածուների շարքին։ Սրանք հազվադեպ հանդիպող օբյեկտներ են, որոնք առանձնանում են չափազանց ինտենսիվ ռենտգենյան ճառագայթմամբ և առայժմ բավարար չափով ուսումնասիրված չեն։ Ժամանակակից պատկերացումների համաձայն՝ դրանցից մի քանիսը կարող են պարունակել նեյտրոնային աստղեր, մյուսները՝ սև խոռոչներ։

Նոր հետազոտությունը մատնանշում է հնարավոր կապը նման աղբյուրների և զանգվածեղ աստղերի հզոր կրկնվող բռնկումների միջև։ Սա հատկապես հետաքրքիր է՝ հաշվի առնելով, որ բազմաթիվ գերպայծառ ռենտգենյան աղբյուրների ճառագայթման ինտենսիվությունը նույնպես զգալիորեն փոփոխվում է։

Բացահայտումը կարող է օգնել աստղագետներին ավելի լավ հասկանալ զանգվածեղ աստղերի վարքը դրանց էվոլյուցիայի ուշ փուլերում, այդ թվում՝ գերնորի պայթյունից առաջ։ Գիտնականները ենթադրում են, որ նման որոշ աստղերի պայծառության փոփոխությունները կարող են կապված լինել դրանց շուրջ պտտվող կոմպակտ ուղեկցի կամ մեկ այլ զանգվածեղ աստղի առկայության հետ։

AT 2016blu-ին հետևելու համար հետազոտողներն օգտագործել են ոչ միայն «Չանդրան», այլև Katzman ավտոմատ աստղադիտակը (KAIT), Las Cumbres աստղադիտարանները, ինչպես նաև Փոփոխական աստղերի դիտորդների ամերիկյան ասոցիացիայի տվյալները։ Մշտադիտարկմանը մասնակցել են ավելի քան 30 սիրողական աստղագետներ։

Հենց երկարատև օպտիկական դիտարկումների շնորհիվ գիտնականները կարողացել են որոշել 2026 թվականի սկզբին հերթական բռնկման պահը և մարտին կազմակերպել «Չանդրայի» նպատակային դիտարկումները, երբ աստղը գտնվում էր ակտիվ փուլում։