Cassini տիեզերական սարքի տվյալների վրա հիմնված նոր հետազոտությունը ցույց է տվել, որ Սատուրնի մագնիսոլորտը զգալիորեն տարբերվում է Երկրի գրեթե համաչափ «մագնիսական թաղանթից»։ Այն նկատելիորեն թեքված է, և դրա գլխավոր «մեղավորները», ըստ ամենայնի, մոլորակի գերարագ պտույտն ու նրա սառցե արբանյակ Էնցելադի ակտիվությունն են։

Գիտնականները վերլուծել են Cassini-ի վեցամյա դիտարկումները (2004–2010 թթ.)՝ կենտրոնանալով այսպես կոչված մագնիսական եզրաշերտի (magnetic cusp) վրա։ Սա այն տիրույթն է, որտեղ Սատուրնի մագնիսական դաշտի գծերը սկսում են հետ թեքվել դեպի բևեռները և լիցքավորված մասնիկներն ուղղում են դեպի մոլորակի մթնոլորտ։

Պարզվել է, որ Սատուրնի եզրաշերտը շեղված է դեպի աջ՝ Արեգակի կողմից նայելիս։ Եթե Երկրի վրա այն գտնվում է մոտավորապես «ժամը 12-ի» ուղղությամբ (ճիշտ Արեգակի դիմաց), ապա Սատուրնի մոտ այն հաճախ հանդիպում է «ժամը 13-ից 15-ի» միջակայքում։ Սա կայուն անհամաչափություն է, որը նախկինում չէր հաջողվել այսքան ճշգրիտ արձանագրել։

Ինչո՞ւ է Սատուրնի դաշտը «թեքված»

Սատուրնը Արեգակնային համակարգի երկրորդ մեծ մոլորակն է, իսկ նրա մագնիսոլորտը հսկայական է. այն տասն անգամ ավելի լայն է, քան հենց մոլորակը։ Սատուրնի վրա օրը տևում է ընդամենը 10,7 ժամ, ուստի մոլորակը շատ արագ է պտտվում։ Այդ պտույտի ընթացքում այն իր հետևից քաշում է ծանր «պլազմային շիլան»՝ իոնացված գազը, որը մագնիսոլորտ է թափանցում հիմնականում արբանյակների շնորհիվ։

Պլազմայի գլխավոր աղբյուրը Էնցելադն է, որը հայտնի է իր սառցե գեյզերներով, որոնք ջրային գոլորշի են արտանետում ենթասառցե օվկիանոսից։ Այս գոլորշին իոնացվում է և զգալիորեն «ծանրացնում» մագնիսոլորտը։ Սատուրնի արագ պտույտն իր հետևից է քաշում այս ծանր պլազման, ինչն էլ հանգեցնում է մագնիսական գծերի և եզրաշերտի ողջ կառուցվածքի շեղմանը։

«Այս հետազոտությունը նաև կարևոր հաստատում է տալիս վաղուց գոյություն ունեցող մի տեսության. հսկայական և արագ պտտվող մոլորակների մոտ, որոնք ունեն ակտիվ արբանյակներ, մագնիսոլորտի ձևավորման հարցում գերիշխող դեր է խաղում ոչ թե արեգակնային քամին, այլ սեփական պտույտն ու ներքին գործընթացները», — նշել է աշխատանքի համահեղինակ, Լոնդոնի համալսարանական քոլեջի պրոֆեսոր Էնդրյու Քոութսը։

Ինչո՞ւ է դա կարևոր հենց հիմա

Սատուրնի մագնիսական միջավայրի ըմբռնումը հատկապես արդիական է դառնում, քանի որ գիտական հանրության մեջ ակտիվորեն քննարկվում են Սատուրնի համակարգ և, առաջին հերթին, Էնցելադ վերադառնալու պլանները։ Էնցելադը Արեգակնային համակարգի ամենահեռանկարային վայրերից մեկն է կյանքի որոնման տեսանկյունից։

Էնցելադը հետաքրքիր է նրանով, որ հաստ սառցե շերտի տակ թաքնված է հեղուկ ջրի գլոբալ օվկիանոս, իսկ գեյզերները պարբերաբար տիեզերք են արտանետում նյութեր այդ օվկիանոսից։ Ուսումնասիրելով, թե ինչպես է մագնիսոլորտը փոխազդում Էնցելադի արտանետումների հետ, գիտնականները կկարողանան ավելի լավ պլանավորել ապագա առաքելությունները և հասկանալ, թե որքանով է այդ օվկիանոսը պաշտպանված (կամ խոցելի) տիեզերական ճառագայթումից։

Համեմատություն Երկրի և Յուպիտերի հետ

Հետազոտության ղեկավար, Հոնկոնգի համալսարանի պրոֆեսոր Չժունհուա Յաոն ընդգծել է, որ Սատուրնի և Երկրի մագնիսոլորտների միջև եղած տարբերությունները մատնանշում են արեգակնային քամու և մոլորակների փոխազդեցության միասնական հիմնարար ֆիզիկան։ Ընդ որում, Սատուրնի մագնիսոլորտը շատ պարամետրերով ավելի մոտ է Յուպիտերի մագնիսոլորտին, քան Երկրինը։

Տվյալները ստացվել են Cassini-ի երկու հիմնական սարքերի՝ մագնիսաչափի (MAG) և պլազմային սպեկտրոմետրի (CAPS) շնորհիվ։ Գիտնականները արձանագրել են սարքի 67 անցում մագնիսական եզրաշերտով և դրա հիման վրա կառուցել են մագնիսական դաշտի ձևի մոդելը։ Աշխատանքը հրապարակվել է 2026 թվականի ապրիլի 1-ին Nature Communications ամսագրում։

Կարճ ասած

Սատուրնի մագնիսական դաշտը անհամաչափ է. նրա մագնիսական եզրաշերտը շեղված է դեպի աջ՝ Արեգակի ուղղության նկատմամբ։ Պատճառը մոլորակի արագ պտույտն է (օրը տևում է 10,7 ժամ) և պլազմայի հսկայական քանակությունը, որը մագնիսոլորտ է մատակարարում Էնցելադ արբանյակը իր սառցե գեյզերների միջոցով։ Այս հայտնագործությունը կարևոր է Էնցելադի ապագա առաքելությունների նախապատրաստման համար, որը համարվում է Արեգակնային համակարգում արտաերկրային կյանքի որոնման գլխավոր թեկնածուներից մեկը։