Կես դար տևած առեղծվածներից հետո գիտնականները վերջապես բացատրել են Gamma Cassiopeiae (γ Կասիոպեա) պայծառ աստղի անսովոր ուժեղ ռենտգենյան ճառագայթման բնույթը: Պարզվել է, որ ճառագայթման աղբյուրը ոչ թե հենց աստղն է, այլ մի թաքնված սպիտակ թզուկ, որն ակտիվորեն «քաշում» է նյութն իր հսկա հարևանից:

Ճապոնա-եվրոպական XRISM տիեզերական աստղադիտարանի օգնությամբ իրականացված հետազոտության արդյունքները հրապարակվել են Astronomy & Astrophysics (A&A) ամսագրում:

Կես դար տևած առեղծվածը

Gamma Cassiopeiae-ն գտնվում է Երկրից մոտ 550 լուսատարի հեռավորության վրա: Այն մոտ 15 արեգակնային զանգված ունեցող Be տիպի հսկա տաք աստղ է: Դեռևս 1970-ական թվականներին ուղեծրային աստղադիտակները հայտնաբերել էին դրանից արձակվող ռենտգենյան ճառագայթում, որը տասնյակ անգամ ավելի հզոր էր, քան ակնկալվում էր նման դասի աստղերի համար: Ճառագայթող պլազմայի ջերմաստիճանը հասնում էր ֆանտաստիկ 150 միլիոն կելվինի. սա տասն անգամ ավելի տաք է, քան Արեգակի կենտրոնում: Սակայն նման էքստրեմալ տաքացման աղբյուրը մնում էր անհայտ:

Գոյություն ունեին տարբեր վարկածներ՝ մագնիսական ակտիվություն աստղի մակերևույթին, աստղային քամիների բախում կամ թաքնված ուղեկցի՝ նեյտրոնային աստղի կամ սպիտակ թզուկի առկայություն:

XRISM-ի վճռորոշ դիտարկումները

2024–2025 թվականներին XRISM աստղադիտարանն իրականացրել է մի շարք ճշգրիտ դիտարկումներ: Գիտնականները պարզել են, որ ռենտգենյան ճառագայթումը փոփոխվում է մոտ 203 օր պարբերությամբ: Այս ժամանակահատվածը լիովին համընկնում է անտեսանելի կոմպակտ օբյեկտի, այլ ոչ թե հենց աստղի ուղեծրային շարժման հետ: Սպեկտրալ տվյալները նույնպես հաստատել են, որ տաք պլազման շարժվում է հենց այդ արբանյակի հետ միասին:

Այժմ պատկերը պարզ դարձավ. այս կրկնակի համակարգում գտնվող սպիտակ թզուկը գրավիտացիոն ուժով ձգում է Be-աստղի նյութը: Գազը հոսում է մագնիսական գծերի երկայնքով և հսկայական արագությամբ ընկնում սպիտակ թզուկի մակերևույթին՝ տաքանալով մինչև էքստրեմալ ջերմաստիճանների և գեներացնելով հզոր ռենտգենյան ճառագայթում:

Կրկնակի համակարգերի նոր տիպ

Հայտնագործությունը հաստատում է կրկնակի աստղային համակարգերի հազվագյուտ դասի՝ Be-աստղ + սպիտակ թզուկ զույգերի գոյությունը: Նախկինում նման համակարգերը գոյություն ունեին միայն տեսական մոդելներում: Դրանք առաջանում են կրկնակի աստղերի էվոլյուցիայի արդյունքում. դրանցից մեկը թոթափում է թաղանթը և վերածվում սպիտակ թզուկի, իսկ երկրորդը, ընդհակառակը, հավաքում է զանգված և դառնում ավելի պայծառ ու հզոր Be տիպի աստղ:

Կարճ ասած

Gamma Cassiopeiae աստղի անոմալ ռենտգենյան ճառագայթման հայտնաբերումից ավելի քան 50 տարի անց աստղագետները XRISM առաքելության օգնությամբ պարզել են դրա իրական աղբյուրը: Այն թաքնված սպիտակ թզուկ է, որը նյութ է կլանում հսկա Be-աստղից՝ ընկնող գազը տաքացնելով մինչև 150 միլիոն կելվին: Ճառագայթումը փոփոխվում է 203 օր պարբերությամբ, ինչը համապատասխանում է կոմպակտ օբյեկտի ուղեծրին: Հայտնագործությունը հաստատում է կրկնակի համակարգերի հազվագյուտ տիպի գոյությունը և նոր մոդել է տալիս աստղերի էվոլյուցիայի ուսումնասիրման համար: Աշխատանքը հրապարակվել է Astronomy & Astrophysics ամսագրում: