Սև խոռոչները թերևս Տիեզերքի ամենախորհրդավոր ու հիացնող օբյեկտներն են։ Դրանք տարածության և ժամանակի այնպիսի տիրույթներ են, որտեղ գրավիտացիան այնքան հզոր է, որ նույնիսկ լույսը չի կարողանում դուրս պրծնել իրադարձությունների հորիզոնից։ Զարմանալի չէ, որ դրանք շարունակում են մնալ ինչպես գիտնականների, այնպես էլ լայն հասարակության ուշադրության կենտրոնում։ 2025 թվականը բացառություն չէր. վերջին 12 ամիսների ընթացքում աստղագետները հայտարարեցին այս տիեզերական հսկաների հետ կապված մի քանի տպավորիչ բացահայտումների մասին։

Քանի դեռ նոր ենք թևակոխում 2026 թվականը, եկեք վերհիշենք անցնող տարվա առավել նշանակալի նվաճումները։

«Ջեյմս Ուեբը» հայտնաբերել է արագ աճող գերզանգվածային սև խոռոչ երիտասարդ Տիեզերքում

Ինչպես հայտնում է Space.com-ը, նոյեմբերին աստղագետները «Ջեյմս Ուեբ» (JWST) աստղադիտակի օգնությամբ հաստատել են ակտիվորեն աճող գերզանգվածային սև խոռոչի գոյությունը մի գալակտիկայում, որն առաջացել է Մեծ պայթյունից ընդամենը 570 միլիոն տարի անց։ Այս օբյեկտը գտնվում է CANUCS-LRD-z8.6 գալակտիկայի կենտրոնում։ Այն պատկանում է այսպես կոչված «փոքրիկ կարմիր կետերի» դասին, որոնք կոմպակտ, պայծառ ու չափազանց հեռու գալակտիկաներ են։

«Այս բացահայտումն իսկապես բացառիկ է։ Մենք դիտարկում ենք մի գալակտիկա, որը ձևավորվել է Մեծ պայթյունից 600 միլիոն տարուց էլ քիչ ժամանակ անց, և այնտեղ ոչ միայն առկա է գերզանգվածային սև խոռոչ, այլև այն աճում է շատ ավելի արագ, քան մենք կկանխատեսեինք նման վաղ դարաշրջանի համար»,— նշել է հետազոտության ղեկավար Ռոբերտա Տրիպոդին։

Փախչող գերզանգվածային սև խոռոչը

Դեկտեմբերին JWST-ն հաստատեց 10 միլիոն արեգակնային զանգված ունեցող «փախչող» սև խոռոչի առաջին դիտարկումը։ Այն սլանում է տիեզերքով ժամում 3,5 միլիոն կմ արագությամբ, ինչը 3000 անգամ գերազանցում է Երկրի վրա ձայնի արագությանը։ Սև խոռոչն իր առջևից ստեղծում է գալակտիկական մասշտաբի հարվածային ալիք, իսկ հետևից թողնում է 200 000 լուսատարի երկարությամբ «պոչ», որտեղ ակտիվորեն նոր աստղեր են ծնվում։

«Տիեզերական տորնադոներ» Ծիր Կաթնի կենտրոնում

Ոչ բոլոր գերզանգվածային սև խոռոչներն են ակտիվ։ Մեր գալակտիկայի կենտրոնում գտնվող Sagittarius A*-ն (Sgr A*) սնվում է չափազանց քիչ։ Սակայն 2025-ի մարտին ALMA աստղադիտակների համակարգի միջոցով աստղագետները հայտնաբերեցին գազի մրրկային հոսքեր Sgr A*-ի շուրջ, ինչը արմատապես փոխեց մեր պատկերացումները «հանգիստ» սև խոռոչների մասին։ Գիտնականներն այս երևույթն անվանել են «տիեզերական տորնադոներ»։

Ռեկորդային բռնկում. 10 տրիլիոն Արեգակի էներգիա

J2245+3743 սև խոռոչի բռնկումը, որը գտնվում է մեզնից 10 միլիարդ լուսատարի հեռավորության վրա, արձակել է 10 տրիլիոն Արեգակի հզորությանը հավասար էներգիա։ Սա տեղի է ունեցել այն բանի հետևանքով, որ 500 միլիոն արեգակնային զանգված ունեցող սև խոռոչը կլանել ու քայքայել է մի աստղ։

Ամենահին և ամենահեռավոր սև խոռոչը

Օգոստոսին հայտարարվեց CAPERS-LRD-z9 գալակտիկայում հայտնաբերված ամենահեռավոր սև խոռոչի մասին։ Այն ունի 300 միլիոն արեգակնային զանգված և գոյություն է ունեցել Մեծ պայթյունից ընդամենը 500 միլիոն տարի անց։ «Սա գրեթե այն սահմանն է, թե որքան հեռու մենք կարող ենք տեսնել տիեզերքում»,— ասել է Էնթոնի Թեյլորը։

Կարճ ասած

2025 թվականը բազմաթիվ բացահայտումներ բերեց սև խոռոչների ուսումնասիրության ոլորտում՝ շնորհիվ «Ջեյմս Ուեբի», ALMA-ի և այլ հզոր սարքավորումների։ Վաղ Տիեզերքի արագ աճող օբյեկտներից մինչև մեր սեփական գալակտիկայի «տորնադոները»՝ այս ամենն օգնում է մեզ ավելի լավ հասկանալ գալակտիկաների էվոլյուցիան և տիեզերական ծայրահեղ գործընթացները։