Հայաստանի կառավարությունը հավանություն է տվել IMEI-ների՝ բջջային հեռախոսների եզակի համարների միասնական բազայի ստեղծման մասին օրինագծին։ IMEI-ը կարելի է համեմատել սարքի սերիական համարի կամ ավտոմեքենայի թափքի համարի հետ. յուրաքանչյուր հեռախոս ունի իր սեփականը, և այն չի կրկնվում։

Օրինագծի հեղինակների մտահղացմամբ՝ նման բազան պետք է օգնի միանգամից երկու խնդրի լուծմանը՝ պայքարել հեռախոսների մաքսանենգության դեմ և հեշտացնել գողացված սարքերի որոնումը։ Սակայն փորձագետները դրանում տեսնում են մի շարք ռիսկեր։

Փորձենք հասկանալ, թե ինչն ինչոց է։

Ինչպե՞ս դա պետք է աշխատի

Պատկերացրեք, որ յուրաքանչյուր հեռախոս բջջային ցանցին առաջին անգամ միանալիս անցնում է յուրօրինակ փաստաթղթերի ստուգում։ Կապի օպերատորը տեսնում է սարքի IMEI-ը և կարող է այն համեմատել պետական բազայի հետ։

Եթե հեռախոսը պաշտոնապես է ներմուծվել երկիր, վճարվել են բոլոր անհրաժեշտ հարկերը և գրանցվել է, ապա դրա IMEI-ը կլինի բազայում, և սարքը կշարունակի աշխատել սովորականի պես։

Իսկ եթե ինչ-որ մեկը սմարթֆոնների մեծ խմբաքանակ է ներմուծել անօրինական ճանապարհով՝ առանց տուրքերն ու հարկերը վճարելու, նման համարները կարող են բազայում չլինել։ Այդ դեպքում պետությունը կկարողանա ավելի արագ հայտնաբերել նման սարքերը, իսկ որոշ երկրներում չգրանցված IMEI-ներով հեռախոսները ընդհանրապես կարող են արգելափակվել բջջային ցանցերում։ Հենց այդ պատճառով էլ իշխանությունները կարծում են, որ միասնական բազան կարող է մաքսանենգությունը դարձնել պակաս շահավետ։

Նմանատիպ տրամաբանություն է կիրառվում նաև գողությունների դեմ պայքարում։

Եթե մարդը հայտնում է ոստիկանությանը, որ իր հեռախոսը գողացել են, դրա IMEI-ը կարելի է նշել որպես գողացված։ Դրանից հետո, եթե գողը հեռախոսի մեջ դնի նոր SIM քարտ և փորձի օգտագործել սարքը, օպերատորը կտեսնի, որ այդ IMEI-ը գտնվում է հափշտակվածների ցուցակում։ Կախված նրանից, թե ինչպես կաշխատի համակարգը, հեռախոսը կարող են արգելափակվել կամ տեղեկատվությունը փոխանցել իրավապահ մարմիններին։ Տեսականորեն սա պետք է սմարթֆոնների գողությունը դարձնի պակաս գրավիչ. եթե գողացված սարքն անհնար է օգտագործել կամ հեշտ է հայտնաբերել, այն ավելի դժվար է վաճառել։

Հենց այսպես են օրինագծի հեղինակները բացատրում միասնական բազայի ստեղծման անհրաժեշտությունը։

Այնուամենայնիվ, տեղեկատվական անվտանգության մասնագետները կարծում են, որ պոտենցիալ օգուտների հետ մեկտեղ հայտնվում են նաև նոր ռիսկեր։

Առաջին ռիսկը՝ չափից շատ տվյալներ մեկ վայրում

Տեղեկատվական անվտանգության փորձագետ Արթուր Պապյանը ուշադրություն է դարձնում այն բանին, որ մեկ պետական համակարգում կարող են փոխկապակցված հայտնվել միանգամից մի քանի տեսակի տեղեկություններ՝ հեռախոսի տիրոջ ինքնությունը, սարքի IMEI-ը, ինչպես նաև բոլոր SIM և eSIM քարտերը, որոնցից նա օգտվում է։

Նման տվյալների պահպանումն ինքնին միշտ չէ, որ խնդիր է։ Բայց որքան շատ կարևոր տեղեկատվություն է հավաքվում մեկ համակարգում, այնքան ավելի գրավիչ է այն դառնում չարագործների համար։

Պատկերացրեք մի բանկ, որտեղ պահվում են երկրի բացարձակապես բոլոր բնակիչների փողերը։ Նման բանկը անխուսափելիորեն կդառնա կողոպտիչների գլխավոր թիրախը։ Տվյալների բազաների դեպքում գործում է նմանատիպ սկզբունք։ Եթե հաքերներին հաջողվի կոտրել նման համակարգը, նրանք կկարողանան տեղեկություններ ստանալ միանգամից միլիոնավոր օգտատերերի, այլ ոչ թե մի քանի հոգու մասին։

Ուստի մասնագետները սովորաբար կարծում են, որ նման պետական բազաները պահանջում են առավելագույնս բարձր մակարդակի պաշտպանություն։

Երկրորդ ռիսկը՝ տվյալները կարող են սկսել օգտագործել ոչ միայն նախնական նպատակով

Պապյանի խոսքով՝ օրինագծում կա դրույթ, որը թույլ է տալիս բազայի ադմինիստրատորին այն օգտագործել ոչ միայն մաքսանենգության դեմ պայքարի կամ գողացված հեռախոսների որոնման համար, այլև պետական մարմիններին, իսկ որոշ դեպքերում՝ նաև այլ կազմակերպություններին այլ թվային ծառայություններ մատուցելու համար։

Տվյալների պաշտպանության ոլորտում սա անվանում են «օգտագործման նպատակի ընդլայնում»։

Պարզ ասած՝ այսօր պետությունն ասում է. «Մենք ստեղծում ենք այս համակարգը միայն մաքսանենգության դեմ պայքարելու համար»։ Բայց մի քանի տարի անց կարող է միտք հղանալ նույն բազան օգտագործել նաև այլ խնդիրների համար։ Օրինակ՝ եթե օրենքը փոխվի, այս տվյալներին հասանելիություն կարող են ստանալ նոր գերատեսչություններ կամ նոր պետական ծառայություններ։

Ինքնին սա չի նշանակում, թե դա պարտադիր կպատահի։ Բայց հենց այդ պատճառով մասնագետները սովորաբար պահանջում են, որ օրենքը շատ հստակ սահմանի, թե կոնկրետ ով, ինչ պայմաններում և ինչ նպատակներով իրավունք ունի օգտվել նման տեղեկատվությունից։

Երրորդ ռիսկը՝ բջջային կապի կախվածությունը մեկ համակարգից

ևս մեկ հարց կապված է արդեն ոչ թե գաղտնիության, այլ աշխատանքի հուսալիության հետ։

Եթե բջջային օպերատորները պարտավորված լինեն մշտապես դիմել միասնական բազային՝ յուրաքանչյուր հեռախոս ստուգելու համար, ապա այդ բազան կդառնա բջջային կապի ողջ համակարգի կարևոր մասը։

Պատկերացրեք մի մեծ քաղաք, որտեղ ողջ տրանսպորտն անցնում է մեկուկես միակ կամրջով։ Քանի դեռ կամուրջն աշխատում է, ոչ մի խնդիր չկա։ Բայց եթե այն անսպասելիորեն փակվի, երթևեկությունը կարող է կանգ առնել միանգամից բոլորի համար։

Փորձագետի կարծիքով՝ թվային համակարգերի հետ կարող է տեղի ունենալ նմանատիպ մի բան։ Եթե կենտրոնական բազան լուրջ խափանում տա, դա պոտենցիալ կերպով կարող է ազդել կապի օպերատորների աշխատանքի վրա։ Թե որքանով է հավանական նման սցենարը, կախված է նրանից, թե կոնկրետ ինչպես կկառուցվի համակարգը և պահուստավորման ինչ մեխանիզմներ կնախատեսեն մշակողները։ Բայց որքան շատ գործընթացներ են կապված մեկ կենտրոնական բազայի հետ, այնքան բարձր է ցանկացած տեխնիկական սխալի գինը։

Եւս մեկ հարց, որը վեճեր է հարուցում

Եվ վերջապես, Պապյանը ուշադրություն է դարձնում ևս մեկ խնդրի վրա, որն արդեն ոչ թե տեխնիկական է, այլ գործնական։ Օրինագծի հեղինակները պնդում են, որ միասնական բազան կօգնի ավելի արդյունավետ պայքարել հեռախոսների գողությունների դեմ։ Սակայն փորձագետը հարց է տալիս՝ արդյո՞ք խնդիրն այսօր կայանում է հենց նման բազայի բացակայության մեջ։

Նա առաջարկում է հիշել սովորական իրավիճակը։ Շատ մարդկանց կամ նրանց ծանոթների հեռախոսը երբևէ գողացել են։ Սեփականատերերը եկել են ոստիկանություն, բերել սարքի փաստաթղթերը, որտեղ նշված է IMEI-ը, դիմում գրել։ Բայց հեռու է միշտ օգնելուց, որպեսզի սմարթֆոնը վերադարձվի կամ մեղավորները գտնվեն։

Պապյանի կարծիքով՝ եթե իրավապահ մարմիններն արդեն իսկ ունեն գողացված հեռախոսի IMEI-ը, բայց հետաքննությունը հաճախ արդյունք չի տալիս, հարց է առաջանում՝ արդյո՞ք նոր բազան ինքնին կփոխի իրավիճակը։

Փորձագետն իր միտքը ձևակերպում է էլ ավելի խիստ։ Նա ասում է, որ եթե խոսքը վերաբերում է այնպիսի մարդկանց, որոնցով իրավապահ մարմիններն իսկապես հետաքրքրված են, օրինակ՝ բողոքի ակցիաների մասնակիցներին կամ լրագրողներին, ապա հեռախոսի գտնվելու վայրը IMEI-ով որոշել սովորաբար հաջողվում է շատ արագ։ Ուստի, կարծում է Պապյանը, գլխավոր խնդիրը կարող է կայանալ ոչ թե տեխնիկական հնարավորությունների բացակայության, այլ այն բանի մեջ, թե կոնկրետ ինչպես են այդ հնարավորություններն օգտագործվում։

Կարևոր է, իհարկե, հասկանալ, որ թվարկված ամեն ինչը պնդում չէ, թե հենց այդպես պարտադիր կպատահի։ Դրանք հնարավոր ռիսկեր ու հարցեր են, որոնց վրա ուշադրություն են դարձնում տեղեկատվական անվտանգության մասնագետները։ Գլխավոր քննարկումն այսօր գնում է հենց այն մասին, թե որքանով են այդ ռիսկերն իրական և արդյո՞ք օրինագիծը բավականաչափ հուսալիորեն է պաշտպանում քաղաքացիների իրավունքները, եթե նման համակարգն իսկապես ստեղծվի։